{"id":2037,"date":"2024-09-20T10:53:08","date_gmt":"2024-09-20T10:53:08","guid":{"rendered":"https:\/\/migjeni.se\/?p=2037"},"modified":"2024-09-20T11:50:08","modified_gmt":"2024-09-20T11:50:08","slug":"vilma-jazexhiu-prokoorigjinaliteti-i-jul-varibobes-1724-1788-me-rastin-e-300-vjetorit-te-lindjes","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/2024\/09\/20\/vilma-jazexhiu-prokoorigjinaliteti-i-jul-varibobes-1724-1788-me-rastin-e-300-vjetorit-te-lindjes\/","title":{"rendered":"Klara Kodra &#038; Vilma Jazexhiu Proko:ORIGJINALITETI I JUL VARIBOB\u00cbS (1724\u20131788).  ME RASTIN E 300-VJETORIT T\u00cb LINDJES"},"content":{"rendered":"<p>JUL VARIBOBA N\u00cb 300-VJETORIN E LINDJES (1724\u20131788)*<br \/>\nKlara KODRA \u2013 studiuese, Instituti i Gjuh\u00ebsis\u00eb dhe Let\u00ebrsis\u00eb, ASHSH, Tiran\u00eb<br \/>\nVilma PROKO, \u2013 studiuese, Qendra e Studimeve dhe Publikimeve p\u00ebr Arb\u00ebresh\u00ebt, Tiran\u00eb<\/p>\n<p>Poema e Varibob\u00ebs \u201cGjella e Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb s\u00eb Virgj\u00ebr\u00eb\u201d n\u00eb nj\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrim t\u00eb ri,<br \/>\np\u00ebrgatitur nga studiuesja e let\u00ebrsis\u00eb shqipe e asaj arb\u00ebreshe, profesoresh\u00eb Klara Kodra, do t\u00eb<br \/>\np\u00ebrb\u00ebj\u00eb pjes\u00ebn e par\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj trajtese, nd\u00ebrsa n\u00eb pjes\u00ebn e dyt\u00eb studiuesja Vilma Proko na njeh me<br \/>\npik\u00ebpamjet e Maximilian Lambertz-it p\u00ebr Varibob\u00ebn si njeri e si poet, e sidomos, me fjalorin e<br \/>\npoetit arb\u00ebresh, t\u00eb cilin Lambertz e ka pajisur me sh\u00ebnime e shpjegime t\u00eb shumta, t\u00eb shtjelluara<br \/>\ngjer\u00ebsisht n\u00eb librin \u201cStudime arb\u00ebreshe\u201d, botim i Qendr\u00ebs s\u00eb Studimeve dhe Publikeve p\u00ebr<br \/>\nArb\u00ebresh\u00ebt, SHB\u201dOnufri\u201d, Tiran\u00eb 2021, 350 faqe.<br \/>\nI. Jul Variboba qe nd\u00ebr ata poet\u00eb t\u00eb rrall\u00eb q\u00eb me vepr\u00ebn e tyre sh\u00ebnojn\u00eb nj\u00eb kthes\u00eb n\u00eb<br \/>\nlet\u00ebrsin\u00eb e koh\u00ebs dhe t\u00eb vendit t\u00eb vet: ai arriti ta shnd\u00ebrronte let\u00ebrsin\u00eb shqiptare nga nj\u00eb let\u00ebrsi<br \/>\nq\u00ebllimore, didaskalike n\u00eb let\u00ebrsi artistike.<br \/>\nAi u frym\u00ebzua nga Bibla, po u ngrit m\u00eb lart nga siv\u00ebllez\u00ebrit arb\u00ebresh\u00eb dhe shqiptar\u00eb q\u00eb u<br \/>\nushqyen nga i nj\u00ebjti burim. K\u00ebta autor\u00eb qen\u00eb m\u00eb tep\u00ebr mjeshtra n\u00eb zanatin e t\u00eb shkruarit si Budi<br \/>\ndhe Bogdani, ose k\u00ebng\u00ebtar\u00eb t\u00eb nivelit popullor si Nikoll\u00eb Brankati, Nikoll\u00eb Filja dhe Nikoll\u00eb<br \/>\nKeta.<br \/>\nVariboba e pasuron let\u00ebrsin\u00eb shqipe p\u00ebr t\u00eb par\u00ebn her\u00eb me p\u00ebrmas\u00ebn e humorit t\u00eb<br \/>\nsh\u00ebndetsh\u00ebm popullor. Ai shkriu frym\u00ebn popullore me nj\u00eb prirje elitare. Qe i pajisur me nj\u00eb talent<br \/>\nt\u00eb lindur, po dhe i ushqyer me let\u00ebrsin\u00eb e rafinuar italiane t\u00eb Mesjet\u00ebs, t\u00eb Barokut ose Arkadis\u00eb.<br \/>\nK\u00ebshtu q\u00eb mundi t\u2019i fal\u00eb let\u00ebrsis\u00eb arb\u00ebreshe dhe asaj shqiptare poem\u00ebn e par\u00eb lirike me elemente<br \/>\nrr\u00ebfimtare \u201cGjell\u00ebn e Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb Virgj\u00ebr\u00eb\u201d (1762), me personazhet e par\u00eb t\u00eb gjall\u00eb.<br \/>\nKa studiues q\u00eb e quajn\u00eb k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr t\u00eb tij nj\u00eb p\u00ebrmbledhje k\u00ebng\u00ebsh lirike, t\u00eb cilat i bashkon<br \/>\ne nj\u00ebjta tem\u00eb qendrore. K\u00ebta studiues mund t\u00eb jen\u00eb ndikuar edhe nga gabimi i botuesit Vincenzo<br \/>\nLibrandi q\u00eb e ndan vepr\u00ebn artificialisht n\u00eb dy pjes\u00eb, t\u00eb cilat nuk ekzistonin n\u00eb botimin origjinal.<br \/>\nNe jemi t\u00eb mendimit (q\u00eb e ndajm\u00eb me studiues t\u00eb tjer\u00eb si Giuseppe Ferrari 1 , Italo Costante<br \/>\nFortino 2 , Zeqirja Neziri, Robert Elsie) q\u00eb \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr nj\u00eb poem\u00eb.<br \/>\nP\u00ebr t\u00eb mb\u00ebshtetur mendimin ton\u00eb p\u00ebr unitetin e vepr\u00ebs, n\u00eb dukje fragmentare,<br \/>\nparashtrojm\u00eb nj\u00eb tez\u00eb q\u00eb hidhet p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb studimet p\u00ebr Varibob\u00ebn dhe q\u00eb \u00ebsht\u00eb mbrojtur<\/p>\n<p>* (Version i p\u00ebrmbledhur i kumtes\u00ebs &amp;quot;Origjinaliteti i Jul Varibob\u00ebs (1724\u20131788). Me rastin e 300-vjetorit t\u00eb lindjes&amp;quot;,<br \/>\nmbajtur m\u00eb 29 gusht 2024, n\u00eb Seminarin XVII Nd\u00ebrkomb\u00ebtar p\u00ebr Gjuh\u00ebn, Let\u00ebrsin\u00eb dhe Kultur\u00ebn Shqiptare n\u00eb<br \/>\nPrishtin\u00eb, me rastin e p\u00ebrvjetorit t\u00eb 50-t\u00eb t\u00eb themelimit t\u00eb k\u00ebtij Seminari).<br \/>\n1 G. Ferrari, Giulio Variboba e la sua opera poetica albanese, Bari, 1961.<br \/>\n2 Fortino, Italo Costante (1984), \u00bbProlegomeni\u00ab: Giulio Varibobba, La vita di Maria, Cosenza.<\/p>\n<p>2<br \/>\nn\u00eb monografin\u00eb e autores Klara Kodra \u201cJul Variboba n\u00eb kontekstin e let\u00ebrsis\u00eb shqiptare\u201d,<br \/>\nQendra e Studimeve Albanologjike, Tiran\u00eb, 2011.<br \/>\nSipas nesh poema spikat p\u00ebr nj\u00eb struktur\u00eb origjinale unazore q\u00eb realizohet p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb<br \/>\nn\u00eb let\u00ebrsin\u00eb arb\u00ebreshe. Poema hapet dhe mbyllet me konvencionin e dialogut me nj\u00eb engj\u00ebll, i cili<br \/>\nn\u00eb fillim e paralajm\u00ebron Sh\u00ebn M\u00ebrin\u00eb se do t\u00eb lind\u00eb Mesin\u00eb, kurse n\u00eb fund i jep lajmin p\u00ebr<br \/>\nngjitjen n\u00eb qiell. Gjithashtu, fillimi dhe fundi i vepr\u00ebs bashkohen nga dy lutje t\u00eb poetit, i cili n\u00eb<br \/>\nfillim i drejtohet Maris\u00eb p\u00ebr frym\u00ebzim, kurse n\u00eb fund i k\u00ebrkon ndihm\u00eb p\u00ebr bashk\u00ebsin\u00eb arb\u00ebreshe.<br \/>\nK\u00ebshtu krijohen dy rrath\u00eb koncentrik\u00eb. N\u00eb mes t\u00eb tyre q\u00ebndrojn\u00eb si dy shtylla dy makrodialog\u00eb<br \/>\nq\u00eb e p\u00ebrshkojn\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00ebn, dialogun e rr\u00ebfimtarit autor (q\u00eb \u00ebsht\u00eb edhe hero lirik) me protagonisten,<br \/>\nSh\u00ebn M\u00ebrin\u00eb dhe dialogun e k\u00ebsaj t\u00eb fundit me t\u00eb Birin, Krishtin.<br \/>\nVariboba, n\u00eb dallim nga siv\u00ebllez\u00ebrit e p\u00ebrtej detit, t\u00eb cil\u00ebt, ndon\u00ebse lirik\u00eb, nd\u00ebrthurnin<br \/>\nsynimin fetar me synimin patriotik, l\u00ebvrimin e gjuh\u00ebs shqipe dhe zbulimin e mund\u00ebsive t\u00eb saj n\u00eb<br \/>\nfush\u00ebn e artit, vuri n\u00eb plan t\u00eb par\u00eb synimin fetar. Ai pohon vet\u00eb se e ka shkruar poem\u00ebn e vet t\u00eb<br \/>\nkushtuar Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb q\u00eb lavdia e emrit t\u00eb saj t\u00eb shk\u00eblqente edhe midis arb\u00ebresh\u00ebve (n\u00eb plan t\u00eb<br \/>\ngjer\u00eb, shqiptar\u00ebve). Madje poeti, n\u00eb dallim nga bashkatdhetar\u00ebt e p\u00ebrtej detit, mban nj\u00eb q\u00ebndrim<br \/>\ndisi kritik dhe pak ironik ndaj gjuh\u00ebs shqipe, t\u00eb cil\u00ebn nuk e quan t\u00eb p\u00ebrshtatshme p\u00ebr t\u00eb trajtuar<br \/>\n\u00e7\u00ebshtje t\u00eb larta shpirt\u00ebrore. Kur krijoi vepr\u00ebn e vet poetike, Variboba pati si synim fillestar t\u00eb<br \/>\nvinte \u00e7\u00ebshtjet universale shpirt\u00ebrore mbi \u00e7\u00ebshtjen komb\u00ebtare. Madje ai s\u2019u kujdes as p\u00ebr<br \/>\npast\u00ebrtin\u00eb e gjuh\u00ebs s\u00eb p\u00ebrdorur ku mbizot\u00ebrojn\u00eb italianizmat. E megjithat\u00eb, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb<br \/>\npavet\u00ebdijshme, ky poet q\u00eb n\u00eb dukje nuk ka synime patriotike, duke vizatuar personazhe t\u00eb nj\u00eb<br \/>\nkohe dhe vendi t\u00eb larg\u00ebt, figurat m\u00eb t\u00eb shquara t\u00eb fes\u00eb s\u00eb krishter\u00eb, Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb, Jozefin,<br \/>\nKrishtin, &#8211; pa dashur, u jep atyre ve\u00e7ori t\u00eb karakterit arb\u00ebresh dhe shqiptar. Sh\u00ebn M\u00ebria, Jozefi<br \/>\ndhe pjes\u00ebrisht Krishti kan\u00eb t\u00ebr\u00eb tiparet e fshatar\u00ebve arb\u00ebresh\u00eb, ve\u00e7an\u00ebrisht Sh\u00ebn M\u00ebria q\u00eb \u00ebsht\u00eb e<br \/>\npara e nj\u00eb galerie heroinash fem\u00ebrore shum\u00eb t\u00ebrheq\u00ebse q\u00eb mish\u00ebrojn\u00eb bukurin\u00eb fizike dhe<br \/>\nshpirt\u00ebrore t\u00eb shqiptareve dhe q\u00eb ndeshen te shkrimtar\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm arb\u00ebresh\u00eb t\u00eb m\u00ebvonsh\u00ebm.<br \/>\nPoeti p\u00ebrjet\u00ebson figura dhe zakone arb\u00ebreshe q\u00eb kishin q\u00ebndruar t\u00eb ngulitura n\u00eb<br \/>\nn\u00ebnvet\u00ebdijen e tij. Ai e p\u00ebrshkruan mjedisin n\u00eb poem\u00eb pa ngjyra historike duke r\u00ebn\u00eb n\u00eb<br \/>\nanakroniz\u00ebm dhe shkelje t\u00eb besnik\u00ebris\u00eb historike. Variboba \u00ebsht\u00eb nj\u00eb poet me nj\u00eb liriz\u00ebm t\u00eb \u00ebmb\u00ebl<br \/>\ndhe t\u00eb \u00e7ilt\u00ebr dhe me nj\u00eb humor t\u00eb k\u00ebndsh\u00ebm popullor q\u00eb i alternon shfrimet e kulluara lirike t\u00eb<br \/>\ndashuris\u00eb p\u00ebr Virgj\u00ebresh\u00ebn apo Krishtin e vog\u00ebl me karakterizimin psikologjik t\u00eb personazheve.<br \/>\nQe i pari q\u00eb u thellua n\u00eb psikologjin\u00eb e gruas p\u00ebrmes figur\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb, t\u00eb cil\u00ebn e sheh m\u00eb<br \/>\ntep\u00ebr si grua se sa si shenjtore dhe i fal mjaft tipare t\u00eb gruas arb\u00ebreshe, nd\u00ebrsa Krishti n\u00eb poem\u00eb<br \/>\nshfaq tipare t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve arb\u00ebresh\u00eb n\u00eb vitet e para t\u00eb jet\u00ebs.<br \/>\nPoema e Varibob\u00ebs, e shkruar n\u00eb shekullin skeptik t\u00eb 18-t\u00eb ka paradoksalisht nj\u00eb \u00e7ilt\u00ebri<br \/>\nbesimi fetar q\u00eb e afron me poemat fetare mesjetare. Megjithat\u00eb prej tyre e dallon kulti i g\u00ebzimit<br \/>\ndhe i bukuris\u00eb s\u00eb jet\u00ebs, shum\u00eb i ndrysh\u00ebm nga pesimizmi mesjetar, nga i cili s\u2019ishte shk\u00ebputur<br \/>\nedhe poeti fetar Budi n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb Adriatikut. Ky kult lidhet nga nj\u00ebra an\u00eb me ndikimin e<br \/>\nideve t\u00eb Rinashimentos q\u00eb ishin me vones\u00eb n\u00eb let\u00ebrsin\u00eb arb\u00ebreshe, nga ana tjet\u00ebr me ndikimin e<br \/>\nsh\u00ebndetsh\u00ebm t\u00eb poezis\u00eb popullore arb\u00ebreshe. Variboba v\u00eb gurin e par\u00eb n\u00eb nj\u00eb tradit\u00eb q\u00eb do t\u00eb<br \/>\nb\u00ebhej mbizot\u00ebruese n\u00eb let\u00ebrsin\u00eb e Rilindjes, lidhjes me folklorin.<\/p>\n<p>3<br \/>\nPoeti i Mbuzatit (San Giorgio Albanese) e pasuron p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb let\u00ebrsin\u00eb shqipe me<br \/>\np\u00ebrmas\u00ebn e humorit t\u00eb sh\u00ebndetsh\u00ebm popullor, i cili shfaqet, jo aq n\u00eb situata dhe personazhe<br \/>\nkomike se sa me indulgjenc\u00ebn plot buz\u00ebqeshje, me t\u00eb cil\u00ebn poeti v\u00ebshtron dob\u00ebsit\u00eb njer\u00ebzore. Po<br \/>\nvler\u00ebn m\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb poem\u00ebs e p\u00ebrb\u00ebn lirizmi i ngroht\u00eb dhe i vetvetish\u00ebm me t\u00eb cilin rr\u00ebfimtari<br \/>\npoet komunikon me lexuesin e disa niveleve, lexuesin e thjesht\u00eb q\u00eb e recepton natyrsh\u00ebm si nj\u00eb<br \/>\nbashk\u00ebbisedues t\u00eb sinqert\u00eb dhe lexuesin e kultivuar q\u00eb vler\u00ebson te kjo dukuri \u00e7ilt\u00ebrin\u00eb f\u00ebmij\u00ebrore<br \/>\ndhe munges\u00ebn e letrarizmit, liriz\u00ebm q\u00eb p\u00ebrb\u00ebn vokacionin e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb Varibob\u00ebs.<br \/>\nVariboba ka n\u00eb baz\u00eb t\u00eb vepr\u00ebs s\u00eb vet poetizimin e am\u00ebsis\u00eb dhe t\u00eb familjes. Me k\u00ebt\u00eb<br \/>\npoetizim ai u printe autor\u00ebve sentimentalist\u00eb.<br \/>\nSi\u00e7 \u00ebsht\u00eb pranuar nga studiuesit, poeti sjell elementet e par\u00eb t\u00eb realizmit, po ne do t\u2019i<br \/>\nshihnim ato, jo aq n\u00eb pasurin\u00eb e detajeve nga jeta apo pasqyrimi i zakoneve arb\u00ebreshe, sesa n\u00eb<br \/>\nnd\u00ebrtimin e karaktereve psikologjikisht dhe shoq\u00ebrisht t\u00eb besuesh\u00ebm.<br \/>\n\u00cbsht\u00eb diskutuar nga studiuesit n\u00ebse poeti ka qen\u00eb iluminist. Ne i jemi p\u00ebrgjigjur me \u201cjo\u201d<br \/>\nk\u00ebsaj hipoteze, duke pasur parasysh antiklerikalizmin e theksuar t\u00eb iluminist\u00ebve dhe<br \/>\nracionalizmin e tyre q\u00eb binin plot\u00ebsisht n\u00eb kund\u00ebrshtim me besimin fetar t\u00eb sinqert\u00eb t\u00eb Varibob\u00ebs<br \/>\ndhe mbizot\u00ebrimin e ndjenjave t\u00eb \u00e7iltra, gati f\u00ebmij\u00ebrore t\u00eb heroit lirik rr\u00ebfimtar, poetit. Megjithat\u00eb<br \/>\npoeti ka disa tipare t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta me iluminist\u00ebt, kultin e pun\u00ebs dhe t\u00eb dijes.<br \/>\nKy autor do t\u2019i sillte gjithashtu poezis\u00eb shqiptare nj\u00eb larmi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb metrike, duke<br \/>\nnd\u00ebrthurur me shkatht\u00ebsi dhe rrjedhshm\u00ebri vargje dhe strofa nga m\u00eb t\u00eb ndryshmet. K\u00ebtu tregohet<br \/>\nsa poet i frym\u00ebzuar, ashtu edhe artist, ndon\u00ebse nuk e karakterizon puna e lim\u00ebs. Me k\u00ebt\u00eb larmi<br \/>\nmetrike poeti do t\u00eb mbetet p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb i ve\u00e7ant\u00eb, meqen\u00ebse De Rada dhe Dara do t\u2019i<br \/>\ndrejtohen vargut t\u00eb bardh\u00eb tet\u00ebrrok\u00ebsh trokaik t\u00eb baladave popullore arb\u00ebreshe. Larmim\u00eb e<br \/>\nvargjeve dhe t\u00eb strofave si edhe p\u00ebrdorimin e rim\u00ebs do ta gjem\u00eb m\u00eb von\u00eb te Serembja dhe<br \/>\nSantori.<br \/>\nVariboba shkon nga vargu i shkurt\u00ebr pes\u00ebrrok\u00ebsh te vargu i gjat\u00eb kat\u00ebrmb\u00ebdhjet\u00ebrrok\u00ebsh i<br \/>\ndyzuar. N\u00eb pjes\u00ebn rr\u00ebfimtare t\u00eb poem\u00ebs ky autor p\u00ebrdor n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb konstante tet\u00ebrrokshin<br \/>\npopullor, po jo t\u00eb bardh\u00eb si n\u00eb folklor, p\u00ebrkundrazi t\u00eb rimuar. Rima e brendshme dhe rimimi i<br \/>\nvargut t\u00eb par\u00eb me gjysm\u00ebn e vargut t\u00eb dyt\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb zgjedhje ritmike q\u00eb nuk do t\u00eb ndeshet n\u00eb<br \/>\npoet\u00eb arb\u00ebresh\u00eb t\u00eb m\u00ebvonsh\u00ebm. Variboba e p\u00ebrdor p\u00ebr t\u00eb n\u00ebnvizuar fjal\u00ebt me ngarkes\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb<br \/>\nsemantike dhe emocionale. N\u00eb vjershat lirike q\u00eb gjejm\u00eb te \u201cintermexot\u201d poeti p\u00ebrdor me zot\u00ebsi t\u00eb<br \/>\nve\u00e7ant\u00eb strof\u00ebn tet\u00ebshe, e cila ishte karakteristik\u00eb p\u00ebr let\u00ebrsin\u00eb e kultivuar italiane, po edhe p\u00ebr<br \/>\npoezin\u00eb popullore italiane kalabreze dhe arb\u00ebreshe t\u00eb dashuris\u00eb. Poeti madje i dha let\u00ebrsis\u00eb<br \/>\narb\u00ebreshe sonetin e vet t\u00eb par\u00eb, po t\u00eb p\u00ebrjashtojm\u00eb sonetin e Nikoll\u00eb Ket\u00ebs, i cili u njoh mjaft<br \/>\nvon\u00eb.<br \/>\nVariboba dallohet edhe p\u00ebr pasurin\u00eb e ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb figuracionit ku nd\u00ebrthuret freskia e<br \/>\nfigurave t\u00eb marra nga bota e natyr\u00ebs me befasin\u00eb e disa figurave q\u00eb duket se sjellin ndikimin e<br \/>\npoezis\u00eb baroke italiane t\u00eb shek. XVII. Ky kombinim interesant freskie dhe vetvetishm\u00ebrie me<br \/>\nnd\u00ebrlikimin p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb nga ve\u00e7orit\u00eb m\u00eb sugjestive t\u00eb vepr\u00ebs s\u00eb Varibob\u00ebs.<\/p>\n<p>4<br \/>\nN\u00eb bot\u00ebn poetike t\u00eb k\u00ebtij autori hasim nj\u00eb pasuri t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb flor\u00ebs dhe faun\u00ebs q\u00eb e<br \/>\nlart\u00ebson gjuh\u00ebn artistike t\u00eb Varibob\u00ebs dhe p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb ve\u00e7ori t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb individualitetit t\u00eb<br \/>\ntij krijues, si edhe nj\u00eb thesar gjuh\u00ebsor t\u00eb arb\u00ebrishtes.<br \/>\nP\u00ebr mendimin ton\u00eb, Variboba nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb nism\u00ebtar, po nj\u00eb poet i v\u00ebrtet\u00eb q\u00eb<br \/>\nndikon me hovet e tij lirike dhe dramatike edhe sot. \u00cbsht\u00eb karakteristik\u00eb q\u00eb askush nuk e imitoi<br \/>\nk\u00ebt\u00eb poet si ka v\u00ebn\u00eb re edhe shkenca letrare dhe madje vepra e tij nuk ishte e imitueshme. P\u00ebr<br \/>\nlirizmin e spikatur dhe dramatizmin spontan Variboba mund t\u00eb matet me poetin e njohur fetar<br \/>\nitalian Jakopone da Todi. Si \u00e7do poet v\u00ebrtet origjinal, Variboba p\u00ebrballoi nj\u00eb stuhi me lavd\u00ebrime<br \/>\ndhe qortime, t\u00eb sakta ose jo, si nga bashk\u00ebkoh\u00ebsit ashtu edhe nga studiuesit e m\u00ebvonsh\u00ebm deri n\u00eb<br \/>\ndit\u00ebt tona.<br \/>\nPoezia e Varibob\u00ebs mund t\u00eb lexohet sot n\u00eb nj\u00eb v\u00ebshtrim t\u00eb ri, p\u00ebrve\u00e7 atij fetar t\u00eb dashuris\u00eb<br \/>\nhyjnore, n\u00eb drit\u00ebn e dashuris\u00eb v\u00ebllaz\u00ebrore t\u00eb njer\u00ebzve ndaj nj\u00ebri-tjetrit, t\u00eb lart\u00ebsimit t\u00eb virtyteve t\u00eb<br \/>\nnjer\u00ebzve t\u00eb thjesht\u00eb nga populli, t\u00eb rizbulimit t\u00eb vlerave etike q\u00eb rrezikojn\u00eb t\u00eb humbasin si kulti i<br \/>\npun\u00ebs dhe i familjes.<\/p>\n<p>II. Studiuesi dhe p\u00ebrkthyesi Genc Lafe n\u00eb kumtes\u00ebn me titull \u201cStudimet arb\u00ebreshe t\u00eb Maximilian<br \/>\nLambertz-it dhe vlera e tyre\u201d, mbajtur n\u00eb Seminarin XV Nd\u00ebrkomb\u00ebtar p\u00ebr Gjuh\u00ebn, Let\u00ebrsin\u00eb<br \/>\ndhe Kultur\u00ebn Shqiptare n\u00eb Prishtin\u00eb, n\u00eb gushtin e vitit 2022, trajton n\u00eb vija t\u00eb p\u00ebrgjithshme<br \/>\nv\u00ebllimin \u201cStudime arb\u00ebreshe\u201d t\u00eb Maximilian Lambertz-it, sjell\u00eb n\u00eb shqip nga gjermanishtja<br \/>\np\u00ebrmes p\u00ebrkthimit t\u00eb tij mjesht\u00ebror, botuar nga Qendra e Studimeve dhe Publikimeve p\u00ebr<br \/>\nArb\u00ebresh\u00ebt.<br \/>\nLambertz trajton me holl\u00ebsi t\u00eb folmet arb\u00ebreshe n\u00eb k\u00ebt\u00eb studim, i pari i llojit t\u00eb vet, mbi \u201cGjella e<br \/>\nSh\u00ebn M\u00ebrijs Virgj\u00ebr\u201d e Varibob\u00ebs, nd\u00ebr t\u00eb tjera n\u00eb fush\u00ebn e dialekteve dhe t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb arb\u00ebreshe<br \/>\ngjat\u00eb nj\u00eb udh\u00ebtimi studimor n\u00eb ngulimet arb\u00ebreshe t\u00eb bregut adriatik t\u00eb Italis\u00eb s\u00eb Jugut (n\u00eb rajonet<br \/>\ne Puljes veriore dhe Molise-s) n\u00eb vitet 1913\u20131914, duke u b\u00ebr\u00eb i pari albanolog q\u00eb u mor me<br \/>\nstudimin e holl\u00ebsish\u00ebm t\u00eb k\u00ebtyre t\u00eb folmeve arb\u00ebreshe (p\u00ebrfshir\u00eb edhe t\u00eb folmen e katundit<br \/>\narb\u00ebresh Villa Badessa n\u00eb Abruzzo, t\u00eb themeluar m\u00eb 1744), t\u00eb cilat, p\u00ebr shkak t\u00eb vendndodhjes s\u00eb<br \/>\ntyre disi t\u00eb ve\u00e7uar n\u00eb krahasim me pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb ngulimeve arb\u00ebreshe n\u00eb Kalabri dhe<br \/>\nSicili, ku \u00ebsht\u00eb zhvilluar nj\u00eb jet\u00eb e gjall\u00eb kulturore dhe k\u00ebrkimore, kan\u00eb mbetur disi jasht\u00eb<br \/>\nv\u00ebmendjes s\u00eb studiuesve t\u00eb albanologjis\u00eb.<br \/>\nKy studim i t\u00eb folmeve arb\u00ebreshe n\u00eb punimin p\u00ebr Jul Varibob\u00ebn (1724\u20131788) dhe p\u00ebr vepr\u00ebn e<br \/>\ntij t\u00eb njohur, ku p\u00ebrshkruan jet\u00ebn e Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb u botua n\u00eb vitin 1956 3 . Sipas prof. Emil Lafes,<br \/>\nLambertz-i, pasi kishte m\u00ebsuar mir\u00eb shqipen pran\u00eb prof. Gjergj Pekmezit n\u00eb Vjen\u00eb dhe<br \/>\nishte njohur me studimet p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipe t\u00eb gjuh\u00ebtar\u00ebve austriak\u00eb, gjerman\u00eb e t\u00eb<br \/>\ntjer\u00eb, nd\u00ebrmori m\u00eb 1913\u20131914 nj\u00eb udh\u00ebtim studimor n\u00eb Itali, gjat\u00eb t\u00eb cilit b\u00ebri v\u00ebzhgime<br \/>\ndhe mblodhi l\u00ebnd\u00eb gjuh\u00ebsore n\u00eb terren.<\/p>\n<p>3 Giulio Variboba. Zeitschrift f\u00fcr vergleichende Sprachforschung auf dem Gebiete der indogermanischen Sprachen.<br \/>\nBand 74 (1956) f. 45-122; 185-224.<\/p>\n<p>5<br \/>\nLambertz-i e trajton me holl\u00ebsi p\u00ebrmbajtjen e k\u00ebsaj vepre, rrethanat e krijimit, ve\u00e7orit\u00eb<br \/>\ngjuh\u00ebsore t\u00eb s\u00eb folmes s\u00eb Mbuzatit (San Giorgio Albanese) sipas botimit t\u00eb par\u00eb t\u00eb vitit 1762 dhe<br \/>\ndy ribotimet nga V. Librandi (1897, 1928), me mjaft nd\u00ebrhyrje gjuh\u00ebsore nga ana e k\u00ebtij t\u00eb<br \/>\nfundit, p\u00ebr ta p\u00ebrshtatur n\u00eb t\u00eb folmen e fshatit t\u00eb vet Vakaric (Vaccarizzo Albanese), zbulon<br \/>\nfigur\u00ebn e Varibob\u00ebs si njeri e si poet dhe e v\u00ebshtron me simpati k\u00ebt\u00eb prift t\u00eb thjesht\u00eb, q\u00eb i blatoi<br \/>\nZonj\u00ebs Sh\u00ebnm\u00ebri nj\u00eb poem\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00eb me lutjen e sinqert\u00eb q\u00eb t\u2019ia falte m\u00ebkatet e rinis\u00eb.<br \/>\nP\u00ebrmes zbulimit t\u00eb figur\u00ebs s\u00eb Varibob\u00ebs si njeri e si poet, Lambertz na la nj\u00eb pasuri t\u00eb<br \/>\nvyer: fjalorin e k\u00ebtij autori arb\u00ebresh, t\u00eb cilin e ka pajisur me sh\u00ebnime e shpjegime t\u00eb shumta p\u00ebr<br \/>\nkuptimet e p\u00ebrdorimet e fjal\u00ebve. Fjalori \u00ebsht\u00eb paraqitur sipas burimit t\u00eb fjal\u00ebve, duke u ndar\u00eb n\u00eb:<br \/>\n1. Elemente t\u00eb shqipes; 2. Elemente t\u00eb greqishtes; 3. Elemente t\u00eb italishtes. Ashtu si edhe n\u00eb<br \/>\npunimet e tjera, bien n\u00eb sy, nga nj\u00ebra an\u00eb, njohurit\u00eb e thella q\u00eb ka Lambertz edhe p\u00ebr arb\u00ebrishten<br \/>\nn\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi dhe p\u00ebr gjuh\u00ebn e autor\u00ebve arb\u00ebresh\u00eb dhe, nga ana tjet\u00ebr, njohja aq e gjer\u00eb e<br \/>\ndialekteve italiane t\u00eb jugut dhe e literatur\u00ebs shkencore rreth tyre. Lambertz-i e vler\u00ebson shum\u00eb<br \/>\nk\u00ebt\u00eb poem\u00eb dhe shpreh d\u00ebshir\u00ebn q\u00eb ajo t\u00eb p\u00ebrkthehet n\u00eb t\u00eb pakt\u00ebn nj\u00ebr\u00ebn nga gjuh\u00ebt europiane t\u00eb<br \/>\nkultur\u00ebs.<br \/>\nJul Variboba ka qen\u00eb prift dhe poet n\u00eb Mbuzat n\u00eb provinc\u00ebn e Kozenc\u00ebs n\u00eb Italin\u00eb e Jugut.<br \/>\nKy fshat m\u00eb 1931 kishte 1445 banor\u00eb. Ai jetoi n\u00eb shekullin e 18-t\u00eb. M\u00eb 1762 u botua<br \/>\np\u00ebrmbledhja e tij poetike Gjella e Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb s\u00eb Virgj\u00ebr\u00eb. Sipas kopjeve t\u00eb botimit t\u00eb par\u00eb, t\u00eb<br \/>\ncilat gjenden n\u00eb ngulimet arb\u00ebreshe, A. Chinig\u00f2 filloi t\u00eb botonte n\u00eb revist\u00ebn Arbri i Ri m\u00eb 1887<br \/>\nvepr\u00ebn dhe nj\u00eb p\u00ebrkthim t\u00eb saj, por kjo pun\u00eb nuk vijoi m\u00eb tej. M\u00eb pas V. Librandi i botoi tekstet e<br \/>\nVaribob\u00ebs n\u00eb manualet Hoepli 1897 dhe 1928, n\u00eb botimin e dyt\u00eb shtoi edhe p\u00ebrkthimin italisht 4 .<br \/>\nGjella e Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb s\u00eb Virgj\u00ebr\u00eb t\u00eb Varibob\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vep\u00ebr e ve\u00e7ant\u00eb e let\u00ebrsis\u00eb sublime.<br \/>\nNga k\u00ebndv\u00ebshtrimi gjuh\u00ebsor ajo \u00ebsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme, sepse Variboba vjersh\u00ebron n\u00eb t\u00eb folmen e<br \/>\nvet amtare, dialektin arb\u00ebresh t\u00eb S. Giorgio-s \u2013 Mbuzatit, i cili ka marr\u00eb shum\u00eb fjal\u00eb nga italishtja<br \/>\ndhe pik\u00ebrisht nga dialekti kalabrez i zon\u00ebs s\u00eb Kozenc\u00ebs. N\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb \u00ebsht\u00eb fjalori i tij, i cili<br \/>\nme ndajfoljet, emrat, mbiemrat dhe foljet e panum\u00ebrta t\u00eb kalabrishtes paraqet nj\u00eb tablo<br \/>\nshum\u00ebngjyr\u00ebshe. Ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb dialekt i p\u00ebrzier. Pra, gjuha e Varibob\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb dialekt i p\u00ebrzier<br \/>\nprej tosk\u00ebrishtes dhe italishtes s\u00eb Kalabris\u00eb. N\u00eb p\u00ebrdorimin e elementeve t\u00eb italishtes ai shkon m\u00eb<br \/>\ntej se gjuha e folur, duke u p\u00ebrpjekur t\u2019i jap\u00eb gjuh\u00ebs s\u00eb vet m\u00eb tep\u00ebr plot\u00ebsi dhe gjer\u00ebsi. P\u00ebr t\u00eb<br \/>\nshprehur t\u00eb nj\u00ebjtin koncept Variboba parap\u00eblqen p\u00ebrdorimin e dy sinonimeve bashk\u00eb, prej t\u00eb<br \/>\ncil\u00ebve nj\u00ebri \u00ebsht\u00eb arb\u00ebrisht, nd\u00ebrsa tjetri italisht., p.sh. na b\u00e2n drit, na illuminar \u2018na ndri\u00e7o\u2019, i<br \/>\nljimon, i karicar \u2018i p\u00ebrk\u00ebdhel\u2019, mal e zilji \u2018mall\u2019, ti ndighen e t\u2019ubb\u00ebdir \u2018t\u00eb bindet\u2019, kur u<br \/>\nngarnarte, u bare njeri \u2018kur u b\u00ebre njeri\u2019 etj.<br \/>\nE folmja arb\u00ebreshe e S. Giorgio Albanese-s, ose Mbuzatit, i p\u00ebrket shqipes s\u00eb jugut ose<br \/>\ntosk\u00ebrishtes. Edhe emri i poetit ton\u00eb Variboba d\u00ebshmon p\u00ebr m\u00ebrgimin e t\u00eb par\u00ebve t\u00eb tij nga<br \/>\nShqip\u00ebria e Jugut. Atje ndodhet fshati Varibob, n\u00eb krahin\u00ebn e Mallakastr\u00ebs, n\u00eb jugper\u00ebndim t\u00eb<br \/>\nBeratit, n\u00eb bregun e djatht\u00eb t\u00eb Vjos\u00ebs, n\u00eb verilindje t\u00eb Vlor\u00ebs, n\u00eb per\u00ebndim t\u00eb qaf\u00ebs s\u00eb Vishit, 537<\/p>\n<p>4 Shih n\u00eb fund t\u00eb k\u00ebtij kreu: Sh\u00ebnime nga faqja e par\u00eb.<\/p>\n<p>6<br \/>\nmetra t\u00eb lart\u00eb dhe jo larg saj. Si\u00e7 \u00ebsht\u00eb e zakonshme edhe sot n\u00eb m\u00ebm\u00ebdhe, poeti yn\u00eb mban p\u00ebr<br \/>\nmbiem\u00ebr emrin e fshatit t\u00eb prejardhjes.<br \/>\nNj\u00eb tipar i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb vepr\u00ebn e Varibob\u00ebs \u00ebsht\u00eb g\u00ebrshetimi i motivit ballkanik t\u00eb legjend\u00ebs s\u00eb<br \/>\nk\u00ebshtjell\u00ebs, si\u00e7 tregohet p\u00ebr k\u00ebshtjellat e Elbasanit, Beratit, Shkodr\u00ebs etj., dhe t\u00eb qum\u00ebshtit<br \/>\n\u00e7udib\u00ebr\u00ebs t\u00eb n\u00ebn\u00ebs s\u00eb muruar, i cili edhe sot \u00ebsht\u00eb nj\u00eb ila\u00e7 i mir\u00eb p\u00ebr t\u00eb s\u00ebmur\u00ebt. K\u00ebtu Variboba<br \/>\nyn\u00eb shfaqet si shqiptar (M. L.)<br \/>\nPo ve\u00e7ojm\u00eb nga libri k\u00ebto paragrafe:<br \/>\nSh\u00ebnime nga faqja e par\u00eb<br \/>\n1) A. Stratic\u00f2 (\u201cLetteratura albanese, 203 = Manuali Hoepli\u201d 212\/213) zot\u00ebronte dy kopje t\u00eb<br \/>\nvepr\u00ebs s\u00eb Varibob\u00ebs, nj\u00ebr\u00ebn nga pron\u00ebsia e Camillo Mendicino-s nga S. Giorgio, fshati i<br \/>\nVaribob\u00ebs, dhe tjetr\u00ebn nga pron\u00ebsia e Guglielmo Ippolito-s nga S. Caterina Albanese. Edhe<br \/>\nGuglielmo Tocci nga S. Cosmo Albanese (Strighari), nj\u00eb i af\u00ebrm i Varibob\u00ebs, duhet t\u00eb ket\u00eb pasur<br \/>\nnj\u00eb kopje t\u00eb vepr\u00ebs. Ky i fundit kishte nd\u00ebrmend edhe ta botonte, por nuk u b\u00eb e mundur. E nj\u00ebjta<br \/>\ngj\u00eb ndodhi me Angelo Nociti-n nga Spezzano Albanese. P\u00ebrve\u00e7 Stratic\u00f2-it, Chinig\u00f2-it dhe De<br \/>\nRad\u00ebs me Gjell\u00ebn e Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb s\u00eb Virgj\u00ebr\u00eb t\u00eb poetit ton\u00eb jan\u00eb marr\u00eb edhe P. E. Pavolini n\u00eb<br \/>\n\u201cLingua e Letteratura Albanese\u201d (s.v.) dhe G. Petrotta n\u00eb \u201cPopolo, Lingua e Letteratura<br \/>\nAlbanese\u201d, f. 59-64. K\u00ebng\u00ebt e Varibob\u00ebs p\u00ebr Sh\u00ebn Josefin (Josifin) dhe Sh\u00ebn Vin\u00e7encin i kam<br \/>\np\u00ebrkthyer dhe botuar un\u00eb n\u00eb Indogerm. Jahrbuch 1 (1918), f. 20 e vijim \u2013 Me rastin e q\u00ebndrimit<br \/>\ntim n\u00eb Shqip\u00ebri n\u00eb pranver\u00eb dhe ver\u00eb 1954 munda t\u00eb konstatoj se atje gjenden dy kopje t\u00eb editio<br \/>\nprinceps t\u00eb Varibob\u00ebs n\u00eb Bibliotek\u00ebn Komb\u00ebtare t\u00eb Shkodr\u00ebs dhe n\u00eb Bibliotek\u00ebn Komb\u00ebtare t\u00eb<br \/>\nTiran\u00ebs. T\u00eb parin e lexova, t\u00eb dytin e krahasova me tekstet e Librandi-t. Librandi, n\u00eb botimet e tij<br \/>\nt\u00eb viteve 1896 dhe 1928 (\u201cManuale Hoepli, Grammatica albanese con le poesie rare di<br \/>\nVariboba\u201d, 1896, botimi i dyt\u00eb 1928, Milano) e ka ndryshuar shum\u00eb tekstin origjinal t\u00eb<br \/>\nVaribob\u00ebs. S\u00eb pari, ai nuk ka kuptuar disa fjal\u00eb dhe shprehje dhe i ka interpretuar gabimisht sipas<br \/>\ngjykimit t\u00eb tij e, s\u00eb dyti, Librandi ishte nga Vaccarizzo Albanese, nd\u00ebrsa Variboba nga S. Giorgio<br \/>\n(Mbuzati) dhe t\u00eb folmet e k\u00ebtyre dy fshatrave dallohen shum\u00eb si nga ana fonetike, ashtu edhe nga<br \/>\nleksiku. Librandi ka ndryshuar disa fjal\u00eb dhe aspekte fonetike t\u00eb Varibob\u00ebs duke i p\u00ebrshtatur<br \/>\nsipas s\u00eb folmes s\u00eb fshatit t\u00eb vet. K\u00ebto ndryshime arbitrare duhet t\u00eb fshihen nga tekstet e<br \/>\nVaribob\u00ebs. Do t\u00eb ishte i nevojsh\u00ebm nj\u00eb botim i ri i vepr\u00ebs s\u00eb tij. N\u00ebse k\u00ebt\u00eb do ta nd\u00ebrmerrte<br \/>\nShaban Demiraj n\u00eb Tiran\u00eb, ai do t\u2019i b\u00ebnte nj\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb madh albanologjis\u00eb. N\u00eb botimin e dyt\u00eb<br \/>\nLibrandi shton edhe nj\u00eb p\u00ebrkthim n\u00eb italisht t\u00eb vepr\u00ebs, i cili ka shum\u00eb gabime. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye<br \/>\nedhe nj\u00eb p\u00ebrkthim n\u00eb italisht i k\u00ebsaj vepre \u00ebsht\u00eb i ngutsh\u00ebm. Imprimatur i botimit t\u00eb par\u00eb mban<br \/>\ndat\u00ebn 24 maj 1762 dhe \u00ebsht\u00eb dh\u00ebn\u00eb n\u00eb Rom\u00eb, nga Sacerdote Tomaso Nicol\u00f2 5 Massaracchi<br \/>\nAlbanese di Sicilia (mbiemri Mazreku gjendet edhe sot n\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e Veriut), lettore di lingua<br \/>\nGreca del Collegio Urbano di Propaganda Fide (n\u00eb vend t\u00eb kryepeshkopit), vepra karakterizohet<br \/>\nsi \u201clingua Epirotica conscriptum, regionibus Epiri profuturum censeo (Epiri, m\u00ebm\u00ebdheu arb\u00ebr n\u00eb<br \/>\n5 Lambertz-i e jep k\u00ebt\u00eb em\u00ebr n\u00eb k\u00ebt\u00eb form\u00eb, ndoshta i ndikuar nga forma e tij n\u00eb gjermanisht. N\u00eb italisht forma e<br \/>\nzakonshme e shkruar \u00ebsht\u00eb Tommaso Niccol\u00f2. (Sh\u00ebn. i p\u00ebrkth.)<\/p>\n<p>7<br \/>\nbregun lindor t\u00eb Adriatikut) haud tantum pro ejusedm nationis existentibus in Italia\u201d. \u00cbsht\u00eb<br \/>\nn\u00ebnshkruar nga F. Ferdinandus a Burgocarresio Minor Reformatus (at\u00eb minorit) ish-misionar<br \/>\napostolik n\u00eb Maqedoni, m\u00eb 12 qershor 1762 (edhe ky me siguri e njihte shqipen nga veprimtaria<br \/>\ne tij misionare n\u00eb Maqedoni). Edhe nj\u00eb klerik i tret\u00eb e ka recensuar k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr, Pater Joseph<br \/>\nStassi Italograecus (Stassi \u00ebsht\u00eb Anastassios) Congr. Oratorii Planensis (Piana dei Greci, katund<br \/>\narb\u00ebresh n\u00eb Sicilin\u00eb e brendshme, i quajtur k\u00ebshtu p\u00ebr shkak t\u00eb ritit kishtar grek t\u00eb banor\u00ebve, sot<br \/>\nPiana degli Albanesi i Urdhrit t\u00eb Oratorian\u00ebve), \u201cplena amnia suavitate et spirituali referta<br \/>\ndulcedine ac ad animarum profectum singula piissime digesta perlegi. At utrisque Sicilia<br \/>\nAlbanensium aedificationem luce dignissimum\u201d.<br \/>\nN\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi gjuha e Varibob\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb tosk\u00ebrishte arkaike me lidhje m\u00eb t\u00eb ngushta me t\u00eb<br \/>\nfolmet e \u00c7am\u00ebris\u00eb dhe Gjirokastr\u00ebs. Dialekti i Varibob\u00ebs si edhe t\u00eb folmet e arb\u00ebrishtes n\u00eb Itali<br \/>\ndhe t\u00eb shqipes s\u00eb Greqis\u00eb jan\u00eb faza t\u00eb lashta t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme gjuh\u00ebsore, t\u00eb cilat ndihmojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb<br \/>\nndri\u00e7uar historin\u00eb e gjuh\u00ebs shqipe.<\/p>\n<p>P\u00ebrfundime:<br \/>\nSi\u00e7 u p\u00ebrmend n\u00eb pjes\u00ebn e par\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj trajtese, me k\u00ebt\u00eb poem\u00eb Variboba mund t\u00eb q\u00ebndronte<br \/>\npran\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuesve m\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb fetare italiane dhe k\u00ebshtu t\u00eb zinte nj\u00eb vend, sado t\u00eb<br \/>\nvog\u00ebl, n\u00eb rrafsh europian, edhe pse nuk ndodhi p\u00ebr shkak t\u00eb barrier\u00ebs s\u00eb gjuh\u00ebs si dhe t\u00eb shqipes<br \/>\narkaike n\u00eb nj\u00eb nga n\u00ebndialektet e saj q\u00eb mb\u00ebshtjell si guack\u00eb margaritarin e nj\u00eb poezie origjinale.<br \/>\nE p\u00ebrmbyllim me k\u00ebt\u00eb paragraf t\u00eb prof. Emil Lafes, marr\u00eb nga Pasth\u00ebnia 6 e librit.<br \/>\n\u201cStudimet dialektologjike t\u00eb M. Lambertz-it kan\u00eb nj\u00eb vler\u00eb t\u00eb madhe p\u00ebr gjuh\u00ebsin\u00eb shqiptare.<br \/>\nM. Lambertz-i ka b\u00ebr\u00eb nj\u00eb pun\u00eb pionieri si n\u00eb studimet p\u00ebr t\u00eb folmet e Arb\u00ebresh\u00ebve n\u00eb Itali, ashtu<br \/>\nedhe p\u00ebr v\u00ebzhgimet dialektologjike n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe t\u00eb k\u00ebtushme. P\u00ebrve\u00e7 trajtimit dhe<br \/>\nshpjegimit mjesht\u00ebror t\u00eb dukurive gjuh\u00ebsore, ato sjellin edhe nj\u00eb l\u00ebnd\u00eb t\u00eb pasur gjuh\u00ebsore, t\u00eb<br \/>\npanjohur m\u00eb par\u00eb. Deri tani studimet e M. Lambertz-it p\u00ebr t\u00eb folmet arb\u00ebreshe kishin mbetur fort<br \/>\npak t\u00eb njohura e t\u00eb shfryt\u00ebzuara nga studiuesit tan\u00eb, po edhe nga studiuesit arb\u00ebresh\u00eb. Duke u<br \/>\np\u00ebrkthyer shqip t\u00eb p\u00ebrmbledhura n\u00eb nj\u00eb v\u00ebllim, ato mbushin nj\u00eb zbraz\u00ebti t\u00eb ndjeshme n\u00eb<br \/>\nbibliotek\u00ebn e dialektologjis\u00eb shqiptare. Vlerat e shumanshme t\u00eb studimeve arb\u00ebreshe t\u00eb M.<br \/>\nLambertz-it jan\u00eb v\u00ebn\u00eb n\u00eb dukje n\u00eb raste t\u00eb ndryshme nga njoh\u00ebsi m\u00eb i thelluar i tyre, prof. Eqrem<br \/>\n\u00c7abej, gjykimet e t\u00eb cilit m\u00eb kan\u00eb sh\u00ebrbyer p\u00ebr k\u00ebt\u00eb paraqitje t\u00eb shkurt\u00ebr t\u00eb tyre. Duke i lexuar<br \/>\ntani t\u00eb plota k\u00ebto studime n\u00eb nj\u00eb p\u00ebrkthim shqip t\u00eb p\u00ebrpikt\u00eb e profesional, mund t\u00eb them se kam<br \/>\nndjekur me shum\u00eb p\u00ebrfitim nj\u00eb shkoll\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb p\u00ebr dialektologjin\u00eb arb\u00ebreshe\u201d.<\/p>\n<p>6 Shih p\u00ebr m\u00eb gjer\u00eb Pasth\u00ebnie, E. Lafe n\u00eb Studime Arb\u00ebreshe, QSPA. ShB \u201cOnufri\u201d, Tiran\u00eb 2021, f. 349-350.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>JUL VARIBOBA N\u00cb 300-VJETORIN E LINDJES (1724\u20131788)* Klara KODRA \u2013 studiuese, Instituti i Gjuh\u00ebsis\u00eb dhe Let\u00ebrsis\u00eb, ASHSH, Tiran\u00eb Vilma PROKO, \u2013 studiuese, Qendra e Studimeve dhe Publikimeve p\u00ebr Arb\u00ebresh\u00ebt, Tiran\u00eb Poema e Varibob\u00ebs \u201cGjella e Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb s\u00eb Virgj\u00ebr\u00eb\u201d n\u00eb nj\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrim t\u00eb ri, p\u00ebrgatitur nga studiuesja e let\u00ebrsis\u00eb shqipe e asaj arb\u00ebreshe, profesoresh\u00eb Klara [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-2037","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinione"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2037","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2037"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2037\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2037"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2037"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2037"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}