Saimir Lolja<\/p>\n
\u00c7\u2019DOMETH\u00cbN\u00cb ECJE P\u00cbRPARA?<\/p>\n
\u00c7\u2019dometh\u00ebn\u00eb t\u00eb kesh\u00eb, t\u00eb dish\u00eb, t\u00eb ngjitesh, t\u00eb zbres\u00ebsh, t\u00eb p\u00ebrparosh, nga e deri ku? Deri ku
\n\u00ebsht kufini p\u00ebr k\u00ebto dhe a mbeten t\u00eb nj\u00ebjt\u00eb q\u00ebllimet p\u00ebr to? Sepse njeriu vjen lakuriq n\u00eb k\u00ebt\u00eb jet\u00eb dhe
\nik\u00ebn po lakuriq nga kjo bot\u00eb. Rrjedha n\u00eb koh\u00eb e shoq\u00ebrive njer\u00ebzore ka ngjitjet (zhvillimet), kthesat,
\nzbritjet (rr\u00ebnimet). Ajo \u00ebsht e pa nd\u00ebrprer\u00eb dhe gjithmon\u00eb ndryshe edhe n\u00eb gjat\u00ebsi kohe nga cop\u00ebza e
\nshkuar e ngjashme. \u00c7do cop\u00ebz e historis\u00eb njer\u00ebzore \u00ebsht pasoj\u00eb edhe e cop\u00ebz\u00ebs s\u00eb ngjashme t\u00eb shkuar
\nedhe e ndikimeve t\u00eb reja. Kat\u00ebr periudhat e p\u00ebrs\u00ebritshme t\u00eb historis\u00eb njer\u00ebzore jan\u00eb: 1) Koh\u00ebt e v\u00ebshtira
\nkrijojn\u00eb njer\u00ebz t\u00eb fuqish\u00ebm. 2) Njer\u00ebzit e fuqish\u00ebm krijojn\u00eb koh\u00eb t\u00eb mira. 3) Koh\u00ebt e mira krijojn\u00eb
\nnjer\u00ebz t\u00eb dob\u00ebt. 4) Njer\u00ebzit e dob\u00ebt krijojn\u00eb koh\u00eb t\u00eb v\u00ebshtira. Pra, p\u00ebrparim ose ecje p\u00ebrpara do t\u00eb thot\u00eb
\nose ngjitje ose zbritje.
\nNjeriu p\u00ebrparon p\u00ebr nga jasht vetvetes por jo p\u00ebr nga brenda sepse instinktet, emocionet dhe
\norganet trupore nuk i ndryshojn\u00eb. P\u00ebr nga jasht, atij i ndryshon veshja, vendi dhe kushtet e jetes\u00ebs,
\npamja, ushqimi, gatimi, kimikatet, veglat dhe makinat q\u00eb p\u00ebrdor, tingujt q\u00eb d\u00ebgjon, \u00e7far sheh dhe prek,
\ndhe rrjedhimisht q\u00ebllimet, bot\u00ebnjohja dhe bot\u00ebkuptimi.
\nDIJA \u2013 A i nevojitet njeriut dije dhe t\u00eb kuptoj\u00eb q\u00eb t\u00eb ec\u00eb p\u00ebrpara? Sa dhe deri ku? Sepse me nj\u00eb
\nrreth t\u00eb vog\u00ebl e nj\u00eb t\u00eb madh v\u00ebrtetohet matematikisht se sa m\u00eb shum\u00eb t\u00eb dihet aq m\u00eb shum\u00eb dallohet se
\nnuk dihet. N\u00ebse njeriu di shum\u00eb por s\u2019i kan\u00eb vler\u00eb kohore apo p\u00ebrdorimi ose s\u2019ia k\u00ebrkojn\u00eb ose s\u2019i jan\u00eb
\nt\u00eb frytshme ose jan\u00eb t\u00eb rrezikshme apo t\u00eb tepruara, at\u00ebhere p\u00ebr t\u00eb \u00ebsht sikur nuk di. Shum\u00eb nga ajo sasi
\ns\u2019ka p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrdorur ndonj\u00ebher\u00eb, ndon\u00ebse i sh\u00ebrben vet\u00ebm mendjes p\u00ebr nj\u00eb kuptim m\u00eb t\u00eb gj\u00ebr\u00eb e m\u00eb t\u00eb
\nthell\u00eb. Shekulli XXI tregon se njohuria dhe zgjuarsia e shoq\u00ebris\u00eb jan\u00eb rritur shum\u00eb, me shpejt\u00ebsi t\u00eb
\nmadhe dhe friksh\u00ebm, ve\u00e7an\u00ebrisht pas vitit 2000.
\nUSHQIMI – A i nevojitet ushqim i mir\u00eb njeriut t\u00eb mendoj\u00eb dhe t\u00eb ec\u00eb p\u00ebrpara? N\u00ebse ushqimi
\nnuk \u00ebsht natyral, njeriu b\u00ebhet sh\u00ebndetlig dhe trupi i tij kalbet nga brenda dhe s\u00ebmundje t\u00eb pad\u00ebgjuara
\nlindin. Kur ushqimi \u00ebsht natyral edhe shoq\u00ebria dhe raca shoq\u00ebrore p\u00ebrcillet e fort\u00eb n\u00eb brezat e rinj.
\nP\u00ebrndryshe trupi i njeriut fillon t\u00eb kund\u00ebrveproj\u00eb jo natyralisht p\u00ebr t\u00eb tretur ushqimet jo natyrore.
\nShembull i shtremb\u00ebrimit t\u00eb natyr\u00ebs \u00ebsht rasti i s\u00ebmundjes t\u00eb quajtur i lop\u00ebs se \u00e7mendur, e cila ndodh
\nngase lop\u00ebs i jepet ushqim proteinik p\u00ebr ta rritur shpejt n\u00eb pesh\u00eb nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb lopa \u00ebsht barngr\u00ebn\u00ebse prej
\nnatyre. Mendja e lop\u00ebs \u00e7mendet sepse nga barngr\u00ebn\u00ebse q\u00eb e ka krijuar natyra duhet t\u00eb kthehet n\u00eb
\nmishngr\u00ebn\u00ebse.
\nSHTETI \u2013 A i nevojitet njeriut nj\u00eb makin\u00eb t\u00eb ec\u00eb p\u00ebrpara? P\u00ebrgjat\u00eb historis\u00eb, qytet\u00ebrimet e
\np\u00ebrparuara jan\u00eb b\u00ebr\u00eb dhe quhen t\u00eb till\u00eb sepse kan\u00eb patur ose e kan\u00eb me cil\u00ebsi t\u00eb lart\u00eb organizimin e
\nshoq\u00ebris\u00eb, makin\u00ebn shtetrore, sigurimin e shtetit, dometh\u00ebn\u00eb shtetin. Nj\u00eb shtet i organizuar dhe siguruar
\nmir\u00eb punon si nj\u00eb makin\u00eb e vet\u00ebdijshme dhe mbar\u00ebvajtja e tij ka n\u00eb themel parimin nj\u00eb vend p\u00ebr \u00e7do gj\u00eb
\napo njeri dhe \u00e7do gj\u00eb apo njeri n\u00eb vendin e vet. Nj\u00eb qytet\u00ebrim nuk ka nevoj\u00eb t\u00eb jet\u00eb doemos nj\u00eb komb i
\norganizuar n\u00eb shtet, sepse qytet\u00ebrimi ka nevoj\u00eb t\u00eb punoj\u00eb makina e tij (shtetrore, gjuh\u00ebsore, artistike,
\nnd\u00ebrtuese, prodhuese, tregtare, shtyp\u00ebse, vjel\u00ebse, ushtarake) pavar\u00ebsisht se kush ia b\u00ebn pun\u00ebn.
\nMORALI \u2013 A i nevojitet shoq\u00ebris\u00eb njer\u00ebzore nj\u00eb moral q\u00eb t\u00eb jet\u00eb e q\u00ebndrueshme dhe t\u00eb ec\u00eb
\np\u00ebrpara? Ka shum\u00eb fjal\u00eb p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrshkruar veglat, makinat, teknologjit\u00eb dhe ka pak fjal\u00eb p\u00ebr t\u00eb
\np\u00ebrshkruar ndjenjat. Moral dometh\u00ebn\u00eb mbar\u00ebvajtje e nj\u00eb grupi shoq\u00ebror n\u00ebp\u00ebrmjet peshores \u00e7far \u00ebsht e
\nmir\u00eb dhe \u00e7far \u00ebsht e keqe. Morali ai \u00ebsht i brisht\u00eb sepse lidhet drejtp\u00ebrs\u00ebdrejti me ndjenjat njer\u00ebzore.
\nPrandaj keqdash\u00ebsit godasin moralin e trash\u00ebguar dhe fet\u00eb i kryejn\u00eb krahmarrje mendjes pik\u00ebrisht
\nn\u00ebp\u00ebrmjet linj\u00ebs ndjenja-moral-ndjenja.
\nMorali \u00ebsht p\u00ebrgjegj\u00ebsi ndaj shoq\u00ebris\u00eb dhe prandaj i ve kufi d\u00ebshirave apo marrive vetjake. Ai
\n\u00ebsht natyror dhe edukues sepse njer\u00ebzit kan\u00eb lindur prej natyr\u00ebs dhe duhet t\u00eb ndjekin ligjet e saja p\u00ebr
\nnjer\u00ebzit dhe jo p\u00ebr kafsh\u00ebt apo robot\u00ebt. Tani ka m\u00eb shum\u00eb elektronik\u00eb e teknologji dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht m\u00eb
\nshum\u00eb mendje t\u00eb lehta, t\u00eb rinuara apo t\u00eb shuara, gj\u00eb q\u00eb ka shkaktuar marramendje t\u00eb madhe dhe d\u00ebmtim
\nn\u00eb moralin natyror t\u00eb turmave njer\u00ebzore. Tani kryhen klonime organike dhe prodhohen robot\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt jan\u00eb pa moral, pa ndjenja e q\u00ebllim njer\u00ebzor, p\u00ebrdoren p\u00ebr t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsuar njer\u00ebzit dhe nuk shprehin
\nngjitje (zhvillim) por zbritje (rr\u00ebnim) t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb njer\u00ebzore.
\nPra, nj\u00eb QYTET\u00cbRIM q\u00eb t\u00eb ngjitet, ta mbaj\u00eb veten lart dhe t\u00eb zgjerohet duhet t\u00eb ket\u00eb themele t\u00eb
\nq\u00ebndruesh\u00ebm. I till\u00eb dometh\u00ebn\u00eb t\u00eb jet\u00eb i fuqish\u00ebm, i pasur, i gatuar dhe pjekur mir\u00eb, zot\u00ebrues i
\nsip\u00ebrfaqes toksore ku shtrihet, diplomatik me vendet e tjera. K\u00ebshtu ai mbron pasurit\u00eb dhe jet\u00ebt e
\nqytetar\u00ebve, pronat e njer\u00ebzve dhe shtetrore, pasurit\u00eb natyrore dhe t\u00eb fshehtat e vendit. Me k\u00ebto ai i jep
\npaqe, siguri e qet\u00ebsi qytetar\u00ebve t\u00eb tij. Si rrjedhim, amigdala trunore, e cila kujdeset p\u00ebr kujtes\u00ebn,
\nvendim-marrjen dhe p\u00ebrgjigjen emocionale, nuk \u00ebsht e acaruar dhe nuk e fut njeriun n\u00eb gjendje paniku
\n\u201cthik apo ik\u201d. Ashtu t\u00eb pa friksuar, qytetar\u00ebt b\u00ebjn\u00eb paracaktime afatgjata t\u00eb jet\u00ebve familjare e pun\u00ebve t\u00eb
\ntyre dhe i sh\u00ebrbejn\u00eb sinqerisht vendit. Themelet e nj\u00eb qytet\u00ebrimi t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm jan\u00eb:
\n1) Nj\u00eb ide moralizuese e hartuar mbi nj\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb. P\u00ebr shembull, perandoria romake
\nlindi kur u fut n\u00eb p\u00ebrdorim gjuha latine n\u00eb vitin 27 p.e.s. N\u00eb raste t\u00eb tjera, bie fjala, u krijuan kisha t\u00eb
\ncilat filluan sp\u00ebrkatjen e gjuh\u00ebve kishtare mbi popullatat q\u00eb kishin apo futnin n\u00eb vathat e tyre. Ideja
\nmoralizuese i jep udh\u00eb ndjek\u00ebsve dhe bindje popullat\u00ebs, dhe b\u00ebn t\u00eb mundur parashikimin e sjelljes
\nshoq\u00ebrore t\u00eb turmave. Fet\u00eb meslindore, indiane apo kineze jan\u00eb shembuj t\u00eb q\u00ebllimit n\u00ebnshtrues dhe
\nbind\u00ebs ndaj perandorive dhe jo p\u00eblqimit paq\u00ebsor t\u00eb per\u00ebndive. Arb\u00ebr-Shqiptar\u00ebt e kan\u00eb gjuh\u00ebn natyrore
\nShqipe dhe iden\u00eb e Bes\u00ebs, e cila t\u00eb jep shp\u00ebtim, \u00ebsht nj\u00eb besim mbi nj\u00eb virtyt me kuptim t\u00eb sakt\u00eb, dhe i
\nndihmon t\u00eb tjer\u00ebt ta mbartin Bes\u00ebn e t\u00eb udh\u00ebhiqen prej virtytit.
\n2) Nj\u00eb nd\u00ebrtes\u00eb familjare e vidhosur mir\u00eb dhe me trash\u00ebgimi, i cila i jep q\u00ebllim lindjes s\u00eb
\nf\u00ebmij\u00ebve dhe pun\u00ebve jasht familjes. Nj\u00ebr\u00ebs pa qytet\u00ebrim t\u00eb duksh\u00ebm ka, por qytet\u00ebrim pa nj\u00ebr\u00ebs nuk ka.
\n3) Nj\u00eb makin\u00eb zyrtar\u00ebsh me sasin\u00eb dhe cil\u00ebsin\u00eb e duhur p\u00ebr t\u00eb mbrojtur shtetin dhe zbatuar
\ndetyrat nga lart-posht\u00eb.
\n4) Nj\u00eb rrjet shkollimi dhe edukimi cil\u00ebsor q\u00eb t\u00eb p\u00ebrballoj\u00eb t\u00eb tashmen dhe t\u00eb aft\u00ebsoj\u00eb brezat e rij.
\n5)] Nj\u00eb shoq\u00ebri e ndar\u00eb n\u00eb shtresa t\u00eb nd\u00ebrvarura ku ngjitja nuk dhurohet por arrihet me pun\u00eb
\nsipas merit\u00ebs, vler\u00ebs q\u00eb shton dhe ndershm\u00ebris\u00eb.
\n6) Aft\u00ebsia p\u00ebr t\u00eb zgjidhur nyjet, ve\u00e7an\u00ebrisht ato t\u00eb m\u00ebdha si, bie fjala, furnizimi me uj\u00eb pa
\nnd\u00ebrprerje t\u00eb \u00e7do familjeje, vendbanimi dhe toke bujq\u00ebsore.
\n7) Mbrojtja ushtarake e vendit, e cila edhe edukon brezat e rij me rregullat n\u00eb jet\u00eb.
\n8) Kanunet ligjore t\u00eb cil\u00ebt vendosin \u00e7do njeri dhe gj\u00eb n\u00eb vendin e vet, dhe kujdesen me pa
\nanshm\u00ebri p\u00ebr rendin dhe sigurin\u00eb shoq\u00ebrore.
\nSi p\u00ebrfundim, zhvillimi k\u00ebrkon t\u00eb kuptohet si ndryshim p\u00ebrmir\u00ebsues dhe jo p\u00ebrmbysje
\n(revolution, ang.) dhe t\u00eb kihet vullnet p\u00ebr ta kryer e udh\u00ebhequr at\u00eb ndryshim. N\u00eb fund t\u00eb fundit, lind
\npyetja: A duhet p\u00ebrparimi t\u00eb sjell\u00eb paqe, bashkim, begati, harmoni e jet\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt m\u00eb t\u00eb mir\u00eb?
\nNgjitja (zhvillimi) \u00ebsht e mir\u00eb kur k\u00ebmb\u00ebt prekin tok\u00ebn, kur qytet\u00ebrimi \u00ebsht i q\u00ebndruesh\u00ebm, kur njer\u00ebzit
\ne jetojn\u00eb g\u00ebzuesh\u00ebm ngjitjen, punojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb, shp\u00ebrblehen mir\u00eb. Ata duan t\u00eb binden se e ardhmja e tyre
\ndo jet\u00eb m\u00eb e mir\u00eb, e qet\u00eb, e sigurt\u00eb, me kushte jetese t\u00eb mira, me rrug\u00eb t\u00eb qarta t\u00eb ecjes p\u00ebrpara, dhe se
\nmbrojtja e pron\u00ebs dhe pun\u00ebs s\u00eb tyre nuk do nd\u00ebrpritet.
\nPrandaj zhvillimi \u00ebsht e duhet t\u00eb jet\u00eb i p\u00ebrkufizuar si liri mendimi e veprimi midis t\u00eb drejt\u00ebs p\u00ebr
\nt\u00eb ecur para dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb p\u00ebr me e ruajtur jet\u00ebn e mir\u00eb t\u00eb t\u00eb gjith\u00ebve. Klonimi, robot\u00ebt, bombat
\nideologjike, kimike, biologjike e atomike ndon\u00ebse shprehin aft\u00ebsit\u00eb e mendjes njer\u00ebzore shkaktojn\u00eb
\nrr\u00ebnimin e qytet\u00ebrimit dhe njer\u00ebzimit. Prandaj disa pyetje do mbeten t\u00eb p\u00ebrjetshme: Ku shkohet duke
\necur p\u00ebrpara? \u00c7far \u00ebsht ma mir\u00eb? Deri ku \u00ebsht ma e mira dhe pasja m\u00eb shum\u00eb? \u00c7\u2019dometh\u00ebn\u00eb t\u00eb jetosh
\nmir\u00eb dhe m\u00eb mir\u00eb? Si kafsh\u00eb apo si njeri?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Saimir Lolja \u00c7\u2019DOMETH\u00cbN\u00cb ECJE P\u00cbRPARA? \u00c7\u2019dometh\u00ebn\u00eb t\u00eb kesh\u00eb, t\u00eb dish\u00eb, t\u00eb ngjitesh, t\u00eb zbres\u00ebsh, t\u00eb p\u00ebrparosh, nga e deri ku? Deri ku \u00ebsht kufini p\u00ebr k\u00ebto dhe a mbeten t\u00eb nj\u00ebjt\u00eb q\u00ebllimet p\u00ebr to? Sepse njeriu vjen lakuriq n\u00eb k\u00ebt\u00eb jet\u00eb dhe ik\u00ebn po lakuriq nga kjo bot\u00eb. Rrjedha n\u00eb koh\u00eb e shoq\u00ebrive njer\u00ebzore ka […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-2424","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinione"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2424","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2424"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2424\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2424"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2424"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2424"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}