P\u00ebrgatiti: Gladiola Jorbus<\/p>\n
Gjuha dhe kultura sami n\u00eb Suedi<\/p>\n
Gjuha sami, e folur nga populli indigjen sami n\u00eb veri t\u00eb Evrop\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb thesar i v\u00ebrtet\u00eb kulturor, i lidhur ngusht\u00eb me natyr\u00ebn. N\u00eb Suedi, sam\u00ebt jetojn\u00eb kryesisht n\u00eb rajonet veriore t\u00eb njohura si S\u00e1pmi. Kjo gjuh\u00eb, e cila num\u00ebron disa dialekte ka nj\u00eb fjalor jasht\u00ebzakonisht t\u00eb
\npasur, sidomos t\u00eb p\u00ebrshkruarit e natyr\u00ebs dhe t\u00eb dukurive mjedisore.
\nNj\u00eb karakteristik\u00eb unike e gjuh\u00ebs sami \u00ebsht\u00eb se ajo ka fjal\u00eb q\u00eb p\u00ebrshkruajn\u00eb koncepte specifike q\u00eb nuk gjenden leht\u00eb n\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb tjera, ve\u00e7an\u00ebrisht ato q\u00eb lidhen me ren\u00eb (dre) dhe stin\u00ebt. Kjo p\u00ebr shkak se kultura sami historikisht \u00ebsht\u00eb bazuar n\u00eb blegtorin\u00eb e dreve. P\u00ebr shembull, ka fjal\u00eb q\u00eb p\u00ebrshkruajn\u00eb ngjyrat, form\u00ebn dhe cil\u00ebsin\u00eb e qimet e renes, t\u00eb cilat tregojn\u00eb mosh\u00ebn dhe origjin\u00ebn e kafsh\u00ebs. Populli sami \u00ebsht\u00eb popullsia indigjene e Skandinavis\u00eb, dhe n\u00eb Suedi ata njihen zyrtarisht si nj\u00eb minoritet komb\u00ebtar. Ky status ligjor \u00ebsht\u00eb themeluar p\u00ebr t\u00eb mbrojtur dhe promovuar kultur\u00ebn, gjuh\u00ebn dhe m\u00ebnyr\u00ebn e jetes\u00ebs s\u00eb tyre. N\u00eb Suedi, sam\u00ebt kan\u00eb nj\u00eb histori t\u00eb gjat\u00eb dhe t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb, q\u00eb p\u00ebrfshin asimilim t\u00eb detyruar dhe diskriminim. N\u00eb vitet e fundit, qeveria ka b\u00ebr\u00eb hapa t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr t\u00eb njohur t\u00eb drejtat e tyre dhe p\u00ebr t\u00eb kompensuar padrejt\u00ebsit\u00eb e s\u00eb kaluar\u00ebs.<\/p>\n
T\u00eb drejtat e popullit Sami<\/p>\n
Si nj\u00eb minoritet komb\u00ebtar, sam\u00ebt g\u00ebzojn\u00eb t\u00eb drejta t\u00eb ve\u00e7anta q\u00eb synojn\u00eb ruajtjen e identitetit t\u00eb tyre kulturor. Disa nga t\u00eb drejtat kryesore n\u00eb Suedi p\u00ebrfshijn\u00eb:
\n1. Gjuha: Gjuha sami \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb zyrtare n\u00eb disa komuna t\u00eb veriut. Kjo do t\u00eb thot\u00eb se individ\u00ebt kan\u00eb t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb p\u00ebrdorin gjuh\u00ebn e tyre n\u00eb kontaktet me autoritetet lokale dhe t\u00eb marrin sh\u00ebrbime publike n\u00eb gjuh\u00ebn sami.
\n2. Arsimi: F\u00ebmij\u00ebt sami kan\u00eb t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb m\u00ebsojn\u00eb gjuh\u00ebn dhe kultur\u00ebn e tyre n\u00eb shkoll\u00eb. Ekzistojn\u00eb gjithashtu shkolla speciale sami, t\u00eb cilat ofrojn\u00eb arsim bazuar n\u00eb vlerat dhe traditat e tyre.
\n3. Vet\u00ebqeverisja: Sam\u00ebt kan\u00eb parlamentin e tyre, Sametinget, i cili \u00ebsht\u00eb nj\u00eb organ i zgjedhur q\u00eb funksionon si nj\u00eb organ k\u00ebshillimor p\u00ebr qeverin\u00eb suedeze. Ai merret me \u00e7\u00ebshtje q\u00eb prekin popullin sami, si kultura, arsimi, dhe e drejta p\u00ebr t\u00eb mbajtur ren\u00eb.
\n4. T\u00eb drejtat e tok\u00ebs: Nj\u00eb nga \u00e7\u00ebshtjet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme \u00ebsht\u00eb e drejta p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrdorur tok\u00ebn dhe ujin tradicionalisht t\u00eb lidhur me blegtorin\u00eb e ren\u00ebve. Megjith\u00ebse kjo e drejt\u00eb \u00ebsht\u00eb e garantuar, ajo shpesh p\u00ebrplaset me interesat e industris\u00eb minerare, pylltaris\u00eb dhe nd\u00ebrtimeve, duke shkaktuar debate t\u00eb vazhdueshme. Statusi i tyre si minoritet komb\u00ebtar dhe t\u00eb drejtat q\u00eb g\u00ebzojn\u00eb, jan\u00eb pjes\u00eb e p\u00ebrpjekjeve p\u00ebr t\u00eb siguruar q\u00eb kultura unike sami t\u00eb vazhdoj\u00eb t\u00eb lul\u00ebzoj\u00eb n\u00eb Suedi.<\/p>\n
Fjal\u00eb p\u00ebr natyr\u00ebn q\u00eb s`p\u00ebrkthehen dot<\/p>\n
Nj\u00eb nga shembujt m\u00eb t\u00eb shk\u00eblqyer t\u00eb thell\u00ebsis\u00eb s\u00eb gjuh\u00ebs sami jan\u00eb fjal\u00ebt q\u00eb lidhen me natyr\u00ebn. K\u00ebto fjal\u00eb shpesh p\u00ebrshkruajn\u00eb nuanca dhe specifika q\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb fraza t\u00eb t\u00ebra p\u00ebr t'u shpjeguar n\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb tjera.
\n-\u010cuovggat: Kjo fjal\u00eb p\u00ebrdoret p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrshkruar nj\u00eb drit\u00eb t\u00eb fort\u00eb, por jo verbuese, q\u00eb reflektohet nga bora e fresk\u00ebt n\u00eb nj\u00eb dit\u00eb me diell.
\n-Guovssahas: Kjo \u00ebsht\u00eb fjala sami p\u00ebr dritat e veriut, Aurora Borealis.
\n-Juoigan (n\u00eb dialektin sami t\u00eb veriut): Kjo nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb fjal\u00eb, por nj\u00eb form\u00eb k\u00ebng\u00ebsh tradicionale q\u00eb imitojn\u00eb tingujt e natyr\u00ebs ose shprehin ndjenjat e thella t\u00eb nj\u00eb personi.
\nPopulli sami ka rreth 300 fjal\u00eb p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrshkruar d\u00ebbor\u00ebn. Kjo pasuri gjuh\u00ebsore d\u00ebshmon r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e saj t\u00eb madhe n\u00eb jet\u00ebn e tyre, pasi cil\u00ebsia dhe lloji i bor\u00ebs ndikojn\u00eb drejtp\u00ebrdrejt n\u00eb l\u00ebvizjen, gjuetin\u00eb dhe ruajtjen e dreve.
\n-Muotka: Bor\u00eb e thell\u00eb dhe e but\u00eb.
\n-Seana: Nj\u00eb shtres\u00eb e holl\u00eb bore.
\n-\u010cahki: Bor\u00eb e ngjeshur dhe e fort\u00eb.
\n-Rievssatmuotka;: Bor\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb aq e thell\u00eb sa nj\u00eb dhelp\u00ebr mund t\u00eb ngrihet.
\n-Geardn Bor\u00eb q\u00eb bie ngadal\u00eb dhe me shum\u00eb kokrra.
\n-\u010cuorbu: Nj\u00eb shtres\u00eb bore e ngurt\u00ebsuar nga era, q\u00eb i b\u00ebn t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebr ren\u00ebt t\u00eb arrijn\u00eb ushqimin.
\n-Sk\u00e1bma: Fjala p\u00ebr nat\u00ebn polare, ku dielli nuk ngrihet fare, nj\u00eb periudh\u00eb e err\u00ebt por shpesh plot me bor\u00eb.
\n-S\u00e1hp\u00e1n: Bor\u00eb e thell\u00eb dhe e re, e cila l\u00ebviz kur ec\u00ebn mbi t\u00eb. Kjo pasuri fjalori tregon se gjuha sami nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb mjet komunikimi, por nj\u00eb pasqyr\u00eb e thell\u00eb e marr\u00ebdh\u00ebnies s\u00eb nj\u00eb populli me mjedisin e tij. P\u00ebr ta, bora nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm bor\u00eb, por nj\u00eb element me cil\u00ebsi dhe ndryshime t\u00eb panum\u00ebrta, secila me nj\u00eb em\u00ebr specifik.<\/p>\n
Karakteristikat kryesore t\u00eb Joik<\/p>\n
Joik \u00ebsht\u00eb nj\u00eb form\u00eb e lasht\u00eb e k\u00ebng\u00ebs tradicionale e popullit Sami, dhe ndryshon thell\u00ebsisht nga m\u00ebnyra se si i kuptojm\u00eb k\u00ebng\u00ebt n\u00eb kultur\u00ebn per\u00ebndimore. Joik nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb k\u00ebng\u00eb p\u00ebr di\u00e7ka, por \u00ebsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u00eb krijuar dhe p\u00ebr t\u00eb sjell\u00eb n\u00eb jet\u00eb thelbin e asaj gj\u00ebje. Kur nj\u00eb person b\u00ebn "joik" p\u00ebr nj\u00eb tjet\u00ebr person, ai nuk e
\np\u00ebrshkruan at\u00eb thjesht me fjal\u00eb. N\u00ebp\u00ebrmjet ritmit, melodis\u00eb dhe tonalitetit, ai p\u00ebrpiqet t\u00eb krijoj\u00eb nj\u00eb portret muzikor q\u00eb kap thelbin, karakteristikat dhe personalitetin e atij individi. E nj\u00ebjta gj\u00eb vlen edhe p\u00ebr kafsh\u00ebt, malet, liqenet etj.
\n– Lidhja me natyr\u00ebn dhe shpirtin: Joiku \u00ebsht\u00eb thell\u00ebsisht i rr\u00ebnjosur n\u00eb besimet e lashta shamanike t\u00eb sam\u00ebve. Ajo sh\u00ebrben si nj\u00eb ur\u00eb midis bot\u00ebs s\u00eb njer\u00ebzve dhe asaj t\u00eb shpirtrave, duke ndihmuar n\u00eb lidhjen me natyr\u00ebn dhe mjedisin.
\n-Identiteti: Shum\u00eb sam\u00eb kan\u00eb nj\u00eb "joik" personal, q\u00eb sh\u00ebrben si nj\u00eb lloj emri muzikor i tyre. Ky joik u jepet shpesh n\u00eb lindje dhe ndryshon e zhvillohet me kalimin e koh\u00ebs.
\n– Struktura: Ndryshe nga k\u00ebng\u00ebt tradicionale me strofa, joik shpesh ka nj\u00eb struktur\u00eb rrethore, pa fillim dhe pa fund. Ai mund t\u00eb vazhdoj\u00eb p\u00ebr sa koh\u00eb d\u00ebshiron k\u00ebng\u00ebtari, duke u mbushur me emocion.
\n– E v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebr tu p\u00ebrkthyer: Pjesa m\u00eb e madhe e fuqis\u00eb s\u00eb joik q\u00ebndron te tingulli dhe emocionet q\u00eb ai p\u00ebrcjell, jo te fjal\u00ebt. Shum\u00eb joik tradicional\u00eb p\u00ebrdorin pak fjal\u00eb, duke u mb\u00ebshtetur te tingujt, ritmi dhe vokalizimet q\u00eb imitojn\u00eb natyr\u00ebn.
\nN\u00eb thelb, joik; \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb shpirt\u00ebrore dhe kulturore q\u00eb p\u00ebrdoret p\u00ebr t\u00eb qen\u00ebdi\u00e7ka, jo p\u00ebr t\u00eb k\u00ebnduar p\u00ebrdi\u00e7ka. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb trash\u00ebgimi e vyer q\u00eb i ka mbijetuar shekujve dhe mbetet nj\u00eb pjes\u00eb thelb\u00ebsore e identitetit sami.<\/p>\n
Shaman\u00ebt dhe daullet e shenjta<\/p>\n
Nj\u00eb figur\u00eb qendrore n\u00eb k\u00ebt\u00eb besim ishte Noaidi, ose shamani. Noaidi sh\u00ebrbente si nd\u00ebrmjet\u00ebs midis bot\u00ebs s\u00eb njer\u00ebzve dhe asaj t\u00eb shpirtrave. P\u00ebrmes gjendjeve t\u00eb tranc\u00ebs, ai mund t\u00eb udh\u00ebtonte n\u00eb bot\u00ebn e shpirtrave p\u00ebr t\u00eb sh\u00ebruar t\u00eb s\u00ebmur\u00ebt, p\u00ebr t\u00eb mbrojtur ren\u00ebt, ose p\u00ebr t\u00eb parashikuar t\u00eb ardhmen.
\nNj\u00eb nga mjetet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb Noaidi-t ishte daullja e tij eshenjt\u00eb. K\u00ebto daulle, t\u00eb punuara me kujdes, kishin figura t\u00eb pikturuara q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsonin per\u00ebndi, njer\u00ebz, kafsh\u00eb dhe fenomene natyrore. Shamani i p\u00ebrdorte ato p\u00ebr t\u00eb hyr\u00eb n\u00eb gjendje ekstaze dhe p\u00ebr t\u00eb lexuar
\nsimbolet e tyre, duke k\u00ebrkuar udh\u00ebzime nga bota e shpirtrave. Kur krishterimi u p\u00ebrhap n\u00eb S\u00e1pmi, daullet e shumta u shkat\u00ebrruan nga misionar\u00ebt, t\u00eb cil\u00ebt i konsideronin mjetet e djallit, por fatmir\u00ebsisht disa prej tyre mbijetuan dhe ruhen sot n\u00ebp\u00ebr muze.
\nKjo pasqyr\u00eb e fes\u00eb s\u00eb lasht\u00eb sami na tregon nj\u00eb kultur\u00eb q\u00eb jetonte n\u00eb harmoni me mjedisin, duke besuar se \u00e7do gj\u00eb ishte e gjall\u00eb dhe e lidhur shpirt\u00ebrisht. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb d\u00ebshmi e thell\u00ebsis\u00eb s\u00eb filozofis\u00eb s\u00eb tyre dhe lidhjes s\u00eb tyre t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb me natyr\u00ebn.<\/p>\n
BURIME
\n– Studime mbi gjuh\u00ebn dhe kultur\u00ebn sami nga universitete nordike
\n– Literatura etnografike dhe antropologjike p\u00ebr Sami<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
P\u00ebrgatiti: Gladiola Jorbus Gjuha dhe kultura sami n\u00eb Suedi Gjuha sami, e folur nga populli indigjen sami n\u00eb veri t\u00eb Evrop\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb thesar i v\u00ebrtet\u00eb kulturor, i lidhur ngusht\u00eb me natyr\u00ebn. N\u00eb Suedi, sam\u00ebt jetojn\u00eb kryesisht n\u00eb rajonet veriore t\u00eb njohura si S\u00e1pmi. Kjo gjuh\u00eb, e cila num\u00ebron disa dialekte ka nj\u00eb fjalor jasht\u00ebzakonisht […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":3414,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-3413","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinione"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3413","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3413"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3413\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3415,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3413\/revisions\/3415"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3414"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3413"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3413"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/migjeni.se\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3413"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}