Nga Gladiola Jorbus
I dashtuni im zdrukthtar – një metaforë e kryqëzimit modern
Poezia e Gabriela Mujajt rrjedh si një lumë i thellë që nuk ka nevojë për brigje të rregullta.
Ajo kërkon të lexohet pa korniza, pa ndarje, pa ndërprerje, sepse vetë fryma e saj nuk pranon të copëzohet. Në këtë frymë po e vazhdoj edhe unë analizën, duke e lënë tekstin të marrë formën e vet natyrore, të zgjatet, të ngjeshet, të hapet, ashtu siç bën vetë poezia e saj.
Në qendër të vëllimit qëndron ideja e moshës tridhjetë e tre, jo si një numër i zakonshëm, por si një prag ku njeriu përballet me vetveten në mënyrën më të zhveshur të mundshme. Mujaj e merr këtë moshë, të ngarkuar me simbolikën e Krishtit, dhe e zhvendos nga sfera fetare në një sferë krejtësisht personale, intime, njerëzore. Ajo nuk kërkon shëlbim, nuk kërkon ringjallje, nuk kërkon asnjë lloj ndërhyrjeje hyjnore. Madje kërkon të grisë vetë pasaportën e saj, të shpërbëhet në tridhjetë e tri copa, si një mënyrë për të rifilluar, për të mos pranuar identitetet
që i janë dhënë, për të mos u pajtuar me kufijtë që të tjerët i kanë vizatuar. Ky akt i grisjes është një kryqëzim modern, një kryqëzim që nuk kërkon dëshmitarë, por kërkon guximin për të parë veten në pasqyrë pa asnjë filtër.
Në këtë udhëtim të brendshëm, gjuha që ajo zgjedh nuk është rastësi. Gegnishtja e saj nuk është thjesht një zgjedhje stilistike, por një mënyrë për të thënë se rrënjët nuk mund të mohohen, se identiteti nuk është një kostum që e vesh apo e heq sipas rastit. Ajo e përdor
gegnishten me një natyrshmëri që të kujton Camajn, jo vetëm për shkak të fjalëve, por për shkak të mënyrës se si gjuha bëhet trup, bëhet frymë, bëhet hapësirë, ku poezia merr formë. Ka një dritë të ftohtë në vargjet e saj, një dritë që nuk të ngroh, por të ndriçon, të detyron të
shohësh. Pikërisht nën këtë dritë të ftohtë, pulson një dhembje që të kujton Migjenin. Ajo nuk është një dhembje sociale, por ekzistenciale, një dhembje që nuk kërkon mëshirë, por kërkon veshë për t’u dëgjuar.
Kjo dhembje shfaqet edhe te poezitë, ku natyra ndërmerr një rol simbolik. Lulekumbulla nuknflet. Heshtja e saj është më e rëndë se çdo fjalë. Ajo është një lloj pritjeje që nuk ka nevojë të shpjegohet, një brishtësi që nuk ka nevojë të mbrohet. Në kontrast me Vjenën dhe Danubin,
që sjellin një ftohtësi të qytetërimit evropian, lulekumbulla bëhet një shenjë e shpirtit që kërkon diçka më të thellë, më të vërtetë, më të ngrohtë. Ajo është një metaforë e kohës që nuk flet, por që gjithsesi vepron, që të ndryshon pa e kuptuar.
Figura e gruas është një tjetër shtyllë e fortë e këtij vëllimi. Gruaja e Bajraktarit nuk është thjesht një personazh, por një arketip, një figurë që mbart mbi vete historinë e një populli, të një brezi, të një bote të tërë. Ajo është gruaja që rri në heshtje, por që në atë heshtje ka një
forcë që nuk ka nevojë të shpallet. Ajo është gruaja që nuk ka burrë, nuk ka gjokën, por ka dinjitetin, ka qëndrimin, ka një lloj heroizmi të heshtur që nuk kërkon duartrokitje. Në këtë figurë, Mujaj ndërton një portret të gruas shqiptare që nuk thyhet, edhe kur bota i bie mbi
supe. Dashuria, në këtë kontekst, nuk është një ndjenjë e butë, por një proces gdhendjeje.
Zdrukthtari i titullit nuk është vetëm i dashuri, por është edhe Krishti, edhe krijuesi, edhe vetë poetesha. Dashuria është një punë artizane, një heqje e shtresave të panevojshme, një përpjekje për të nxjerrë në dritë, formën e pastër të shpirtit. Nuk ka romantizëm të lehtë këtu; ka punë, ka djersë, ka dhembje, ka një lloj bukurie që lind vetëm pasi ke kaluar nëpër tehun e thikës. Në poezinë “I hueji”, tjetërsimi merr një dimension metafizik. I huaji nuk është vetëm tjetri, por është vetja e larguar nga vetja, është njeriu që nuk gjen vend në botë, është artisti që nuk pranohet, intelektuali që nuk kuptohet. Letrat që zverdhen, fytyrat që ligshtohen, janë shenja të një shoqërie që po humbet vërtetësinë, që po tretet në sipërfaqësi, që nuk ka më durim për thellësi. Kjo poezi është një diagnozë e kohës sonë, një kohë ku gjithçka konsumohet shpejt, edhe ndjenjat, edhe kujtesa, edhe vetë njeriu.
Dhe në fund, mbetet ai varg i fuqishëm: “Prindrit motit më kishin paralajmrue / se bota nuk asht art, as letërsi”. Ky varg është një përplasje mes idealizmit dhe realitetit, mes ëndrrës dhe tokës së fortë. Por në të njëjtën kohë, është edhe një deklaratë e heshtur se, megjithëse bota
nuk është art, poeti nuk mund të bëjë gjë tjetër veçse ta kthejë atë në art. Është një lloj rebelimi i butë, një lloj pranimi i dhimbshëm, një lloj besimi që nuk shuhet.
Poezia e Gabriela Mujajt është një poezi që nuk të lë të qetë. Ajo të gdhend, të çan, të rindërton. Ajo është një poezi e kryqëzimit, e pritjes, e heshtjes, e dashurisë që dhemb, e gjuhës që shpëton. Dhe mbi të gjitha, është një poezi që të kujton se njeriu nuk bëhet i plotë pa kaluar nëpër skajet e dhembjes, pa u gdhendur, pa u zhveshur nga gjithçka e tepërt. Në këtë kuptim, ajo është një poezi që përjetohet deri në asht.
