Sokol Demaku

Si e paraqiten gazetaret e huaj Ibrahim Rugovën në vitet 90-ta në kohën e apartheidit serb ndaj shqiptareve dhe Kosovës. Kjo më së miri del në pah nga ana e gazetarit suedez të gazetes ditore Hälsingbors posten Sören Sammelius në librine  tij ”Kosova pa yll” botua në Suedi në vitin 1993, e përkthye në shqip në vitin 2025 nga Sokol Demaku

Si e sheh Ibrahim Rugova të ardhmen? – Një Republikë e Kosovës është zgjidhja e vetme. Por ne nuk duam të vendosim kufij primitivë të rreptë dhe të mbikëqyrur; përkundrazi! Synimi ynë është të përpiqemi të rivendosim një jetë paqësore, ku lidhjet ekonomike me ish-republikat jugosllave rivendosen.     

          Ibrahim Rugova, president paqësor

Si serbët ashtu edhe shqiptarët kanë mite kombëtare luftarake. Serbët kanë princin Lazar dhe kalorësin Milos, ndërsa shqiptarët kanë Skënderbeun e tyre. Megjithatë, në fund të shekullit të 20-të ekziston një dallim i madh midis ëndrrave kombëtare të të dy popujve dhe mjeteve që janë të gatshëm të përdorin për t’i realizuar ato. Në një poster në Beograd lexoj një thirrje për njerëzit që të veprojnë në “mënyrë mashkullore serbe”. Politikanët dhe udhëheqësit e bandave paramilitare treguan në Kroaci dhe Bosnjë se çfarë nënkupton kjo. Natyrisht, jo të gjithë serbët janë nacionalistë. Ata përbëjnë një pakicë shkatërruese, e cila në një fazë vendimtare politike mori pushtetin dhe e përdori në një mënyrë të përgjakshme, kur gjithçka u lejua “në emër të kombit”.

Fiksimi militant i nacionalistëve serbë ndaj dhunës është në kontrast të fortë me udhëheqësinë shqiptare të sotme, e cila përballet me mbizotërimin ushtarak me paqë, nga bindja dhe nevoja. Me qëndrimin e tij jo-vetëdhunues të frymëzuar nga Gandhi dhe me mënyrën e tij të qetë dhe dëgjueshme, Ibrahim Rugova është jashtëzakonisht i popullarizuar mes popullsisë shqiptare në Kosovë. Ai është një njeri i cili, si pak të tjerë në kohën tonë, përballet me dhunën me butësi. Më 24 maj 1992, ai u zgjodh president i Kosovës në zgjedhje jozyrtare me një shumicë dërrmuese.

Një javë pas zgjedhjeve, takoj për herë të parë Rugovën në ambientet e klubit të shkrimtarëve në qendër të Prishtinës, ku partia e tij LDK, Lidhja Demokratike e Kosovës, ka selinë qendrore. Ai ka një elegancë të lehtë boheme, me flokë të gjatë të tërhequr mbrapa dhe një shall mëndafshi rreth qafës. – Zgjedhjet ishin demokratike dhe të drejta, edhe pse autoritetet serbe ngacmuan disa nga aktivistët tanë, thotë Rugova.

Ibrahim Rugova lindi në vitin 1944 në fshatin Cerrcë të Kosovës. Babai dhe gjyshi i tij u ekzekutuan në të njëjtën ditë nga komunistët, kur Ibrahim ishte vetëm një muajsh, në fillim të janarit 1945. Si student, Ibrahim Rugova shkruante poezi. Ai studioi letërsinë shqipe në Universitetin e Prishtinës dhe më vonë edhe në Paris, ku i shquari Roland Barthes u bë mësuesi i tij. Në vitin 1984, ai mbrojti doktoraturën.

Gjatë kohës së studimeve ai ishte redaktor i revistave Bota e Re dhe Dituria. Ai shkroi kritikë letrare dhe u punësua në Institutin e Letërsisë Shqipe në Universitetin e Prishtinës, ku më vonë u emërua profesor. Që nga viti 1988 ai është kryetar i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës. Në dhjetor 1990, ai u emërua kryetar i LDK-së, Lidhjes Demokratike të Kosovës, me mbi 700,000 anëtarë.

LDK fitoi zgjedhjet e majit 1992 me një shumicë dërrmuese dhe mori 96 nga 100 mandatet në lojë. Përveç këtyre, në kushtetutën jozyrtare ekziston një dispozitë për 30 mandate të tjera të rezervuara, prej të cilave 17 vende janë rezervuar për kombësi të tjera në Kosovë, kryesisht serbë dhe malazezë, dhe të tjerat përdoren si mandate kompensuese për të siguruar drejtësinë e partive të vogla. Zgjedhjet pasqyronin dilemën e Kosovës. 90 për qind e votuesve shprehën njëkohësisht dëshirën për një shtet të pavarur, Republikën e Kosovës. Shqiptarët nuk mund ta imagjinojnë një të ardhme ku janë nën sundimin serb. Dhe për serbët nacionalistë është e papranueshme të heqin dorë nga Kosova, “vatra e kulturës serbe”. Si mund të shmanget që këto qëndrime të papajtueshme të çojnë në luftë?

– Ne duhet të nisim bisedime serioze mes popullsisë, e cila gradualisht nga viti 1989 ka krijuar një shoqëri të ngjashme me apartheid-in, ku nuk ekziston aspak komunikim midis shqiptarëve dhe serbëve, edhe pse vetëm disa vjet më parë kishte marrëdhënie miqësore dhe kontakte profesionale midis individëve nga grupet e ndryshme etnike. Por gjatë gjithë vitit 1992 dhe akoma në pranverën e vitit 1993 unë vetë përjetoj se si kjo moskomunikim krijon tensione të padurueshme midis njerëzve dhe jep frymëzim për thashetheme të vazhdueshme në një shoqëri të ndikuar nga paranoja.

Si e sheh Ibrahim Rugova të ardhmen? – Një Republikë e Kosovës është zgjidhja e vetme. Por ne nuk duam të vendosim kufij primitivë të rreptë dhe të mbikëqyrur; përkundrazi! Synimi ynë është të përpiqemi të rivendosim një jetë paqësore, ku lidhjet ekonomike me ish-republikat jugosllave rivendosen. Shqiptarët përbëjnë një pakicë në Maqedoninë fqinje dhe shumë shqiptarë jetojnë edhe në Mal të Zi. Për shqiptarët, kufijtë e butë, ku njerëzit mund të lëvizin lirshëm, edhe drejt Shqipërisë së vërtetë, janë një kusht themelor për jetesën.

Në një Republikë të Kosovës serbët do të bëhen pakicë. – Sot serbët dominojnë në të gjitha sferat e jetës në Kosovë. Në një Kosovë të re serbëve do t’u garantohen të gjitha të drejtat. Ata nuk do të trajtohen si një “pakicë”, por si një “komb”. Fjala “pakicë” është e ngarkuar në kontekstin jugosllav. Në Jugosllavinë e Titos kishte gjashtë republika. Çdo republikë kishte një popull mbajtës, një “komb”: kroatët në Kroaci, sllovenët në Slloveni, e kështu me radhë. Por megjithëse shqiptarët ishin populli i tretë më i madh në ish-Jugosllavi, ata gjithmonë trajtoheshin si “pakicë”, me të drejta shumë më të kufizuara kushtetuese sesa, për shembull, malazezët, edhe pse këta ishin dukshëm më pak në numër se shqiptarët. Por, meqë shqiptarët kishin shtetin e tyre, Shqipërinë, atëherë arsyetohej se ata ishin një pakicë në Jugosllavi.

– Ne shqiptarët nuk mendojmë të bëjmë të njëjtën gjë kundër serbëve që ata kanë bërë ndaj nesh. Ne nuk kemi dëshirë për hakmarrje. I kërkoj Ibrahim Rugovës të tregojë më shumë rreth asaj se si e mendon ai një Republikë të pavarur të Kosovës. – Kosova e së ardhmes duhet të jetë në gjendje të funksionojë si një urë mes Serbisë dhe Shqipërisë dhe kështu të ofrojë një zgjidhje për një konflikt shumë të gjatë. – Ne mund të garantojmë gjithashtu një demilitarizim të Kosovës. Ne kemi nevojë për një forcë policore, por jo shumë më tepër. Në Beograd flitet shpesh për trashëgiminë kulturore serbe, për kishat dhe manastiret e vjetra serbe në Kosovë. Këto përmenden si një arsye pse Serbia nuk mund të heqë dorë kurrë nga Kosova.

– Në të vërtetë nuk bëhet fjalë aspak për kisha dhe manastire, por për pasuritë e pasura natyrore të Kosovës, të vlefshme miliona dollarë. Bëhet fjalë për minierat e plumbit, rezervat e qymyrit, termocentralet, fabrikën e nikelit… gjatë periudhës jugosllave kapitali transferohej nga republikat e pasura tek ato më të varfërat. Shumë para u përdorën për ndërtime luksoze prej guri dhe betoni, të cilat shuan ndërtimet e vjetra. Sot Prishtina është një qytet mjaft i mbingarkuar.

– Paratë që u investuan këtu u bënë vetëm tokë dhe hi… Ajo që nënkupton Rugova nuk janë vetëm ndërtimet luksoze, por edhe industrializimi i dështuar. Një shembull i tillë është fabrika e ferroniklit në Kosovë, e ndërtuar për të prodhuar 12 000 ton nikël në vit, prej të cilave dy të tretat do të eksportoheshin. Në vitin 1986, fabrika punonte me 70% të kapacitetit të planifikuar dhe kostot për një ton nikël ishin dyfish më të larta sesa në fabrikat përkatëse në SHBA. Që të mund të eksportonte fare, fabrika duhej të merrte një mbështetje gjigante shtetërore. Ndërkohë, blerësit vendas të nikelit bënin gjithçka për të importuar lëndë të parë më të lirë.

– Ne duam t’i bëjmë gjërat hap pas hapi. Tani kemi zgjedhur një parlament dhe një qeveri. Hapi tjetër do të jetë përpjekja për të rivendosur një jetë normale në Kosovë, për të normalizuar të gjitha sektorët këtu dhe për të siguruar që popullsia shqiptare të mund të fillojë përsëri punën. Por vështirësitë janë të jashtëzakonshme. – Megjithatë ne duhet të jemi pragmatikë. Kemi frikë se njerëzit do të lodhen dhe do të marrin armët. Kjo do të ishte një tragjedi e jashtëzakonshme. Njerëzit gjithmonë kanë dashur zgjidhje paqësore. Ne duhet të vazhdojmë përgjatë asaj rruge.

Ibrahim Rugova dëshiron ta përdorë historinë në një mënyrë tjetër nga shumica në Jugosllavinë që po shpërbëhej. – Tani të gjithë në diskutime kthehen tek viti 1941, flasin për gjenocid – dhe e përsërisin vazhdimisht. Serbët duan që imazhi i tyre negativ i historisë të konfirmohet. Unë vetë dua të mbështetem tek gjërat pozitive dhe të përpiqem të mendoj më shumë për të ardhmen, se si mund të nxjerrim mësime nga historia, në vend që ta shfrytëzojmë atë vetëm për interesat tona.

– Ne nuk duhet të krijojmë një luftë të tretë botërore në Evropë, me armë bërthamore dhe teknologji të avancuar ushtarake. Kjo do të ishte tepër e tmerrshme. Pas intervistës marr një kopje të librit të Ibrahim Rugovës Pavarësia dhe demokracia me një dedikim në frëngjisht: «avec les meilleurs souvenir de notre rencontre» (“me kujtimet më të mira nga takimi ynë”).

Në libër ka pjesë në anglisht dhe gjithashtu një paraqitje të biografisë personale të autorit. Lexoj:
Gjyshi i Ibrahim Rugovës jetoi një jetë të gjatë dhe ishte një mjeshtër i aftë gurëgdhendës dhe drujtar. Ai ndërtoi për gjatë njëzet vjetësh kullën e vet tradicionale nga blloqe mermeri. Prej tij Ibrahimi trashëgoi durimin, qetësinë shpirtërore, vendosmërinë për të punuar për atë që ishte e drejtë dhe aftësinë për të vëzhgua.

Nëna e Ibrahim Rugovës, Sofia, ishte e aftë në qëndisje. “Prej saj djali mësoi një qasje humanitare dhe një dashuri për të vërtetën.” Atë mbrëmje bëhemi një grup i madh dhe dalim të hamë së bashku. Unë kam rastin të udhëtoj në makinën e Rugovës dhe mund të shoh vetë ngrohtësinë e ndjenjave që zgjon pamja e tij tek kalimtarët. Por jo të gjithë ushqejnë të njëjtat ndjenja. Disa ditë më parë, Ibrahim Rugova kishte qenë objekt i një atentati. Dikush kishte hedhur nga një pallat një shishe drejt tij. Ajo humbi shënjestrën me disa metra.